جمهوریت – تحریریه سیاسی: این ارزیابی که به ابتکار شورای اطلاعات ملی آمریکا تهیه شده، بیش از آنکه بر قدرت آتش تمرکز کند، بر پیچیدگی ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی دست گذاشته است؛ ساختاری که به باور تحلیلگران آمریکایی، طی چهار دهه چنان در هم تنیده شده که با یک ضربه خارجی از هم نمیگسلد.
گزارشی که روایت رسمی را به چالش میکشد
بر اساس آنچه واشینگتن پست به نقل از منابع ارشد اطلاعاتی منتشر کرده، شورای اطلاعات ملی آمریکا (NIC) پیش از آغاز جنگ، سناریوهای مختلف حمله به ایران را بررسی کرده و به جمعبندیای محتاطانه رسیده است: ساختار قدرت در ایران، حتی در صورت فشار نظامی شدید، احتمالاً پابرجا میماند.
این نتیجهگیری در زمانی صورت گرفته که در فضای سیاسی آمریکا، برخی چهرهها از «پاکسازی رهبری ایران» و «تغییر حاکمیت» سخن میگفتند. همین تضاد، اهمیت این گزارش را دوچندان میکند.
چرا دستگاه اطلاعاتی آمریکا چنین جمعبندیای داشته است؟
بررسی محتوای این ارزیابی نشان میدهد تحلیلگران آمریکایی سه مؤلفه اصلی را در نظر گرفتهاند:
نخست، ماهیت شبکهای قدرت در ایران.
قدرت در جمهوری اسلامی صرفاً در یک نقطه متمرکز نیست. نهادهای روحانی، ساختارهای نظامی، دستگاههای امنیتی و بدنه بوروکراتیک در قالب شبکهای پیچیده عمل میکنند. حذف یا تضعیف یک بخش، لزوماً به فروپاشی کل منجر نمیشود.
دوم، ظرفیت کنترل بحران.
برآورد اطلاعاتی تأکید دارد که ساختار امنیتی ایران طی سالها برای مواجهه با بحرانهای داخلی و خارجی تجهیز شده و تجربه مدیریت شرایط پرتنش را دارد.
سوم، وضعیت نیروهای مخالف.
تحلیلگران آمریکایی تصریح کردهاند که حتی در صورت تضعیف حکومت، احتمال بهدست گرفتن قدرت توسط مخالفان «غیرمحتمل» است. پراکندگی، نبود رهبری واحد و فقدان انسجام سازمانی، از جمله دلایل این ارزیابی عنوان شده است.
شکاف میان تحلیل حرفهای و شعار سیاسی
این گزارش در عمل شکافی جدی را آشکار میکند؛ شکاف میان تحلیلهای مبتنی بر دادههای اطلاعاتی و مواضع سیاسی اعلامشده.
دونالد ترامپ پیشتر گفته بود واشینگتن میتواند ساختار رهبری ایران را کنار زده و زمینه شکلگیری نظمی تازه را فراهم کند. اما جمعبندی شورای اطلاعات ملی تصویر متفاوتی ارائه میدهد: تغییر حکومت از مسیر حمله خارجی، نه قطعی است و نه حتی محتمل.
در سیاست خارجی آمریکا، این نخستینبار نیست که جامعه اطلاعاتی روایتی محتاطانهتر از سیاستمداران ارائه میدهد. تجربه عراق، افغانستان و لیبی هنوز در حافظه نهادهای امنیتی زنده است.
سناریوهای روی میز؛ از حمله محدود تا جنگ گسترده
در این ارزیابی، چند سناریو بررسی شده است:
- حمله محدود و هدفمند: تأثیر کوتاهمدت بر برخی زیرساختها، بدون تغییر بنیادی در ساختار قدرت.
- کارزار گسترده نظامی: احتمال تضعیف ظرفیتهای دفاعی، اما نه تضمین فروپاشی سیاسی.
- جنگ فرسایشی: خطر افزایش انسجام داخلی در واکنش به تهدید خارجی.
تحلیلگران هشدار دادهاند که فشار بیرونی در برخی موارد میتواند به همگرایی داخلی بینجامد؛ پدیدهای که در مطالعات امنیتی بهعنوان «اثر پرچم» شناخته میشود.
نگرانی از پیامدهای منطقهای
در کنار ارزیابی وضعیت داخلی ایران، پیامدهای منطقهای نیز در این گزارش برجسته شده است. هرگونه درگیری گسترده با ایران میتواند بازار انرژی، امنیت خلیج فارس و ثبات کشورهای همسایه را تحت تأثیر قرار دهد.
از نگاه دستگاه اطلاعاتی آمریکا، مسئله فقط سرنوشت ساختار سیاسی در تهران نیست؛ بلکه زنجیرهای از واکنشها و تنشهای فرامرزی است که میتواند هزینههای پیشبینینشدهای ایجاد کند.
اپوزیسیون؛ حلقه مفقوده سناریوی تغییر
یکی از نکات کلیدی این گزارش، تردید نسبت به توان مخالفان حکومت برای مدیریت خلأ قدرت احتمالی است. در برآورد شورای اطلاعات ملی آمده که نیروهای مخالف فاقد انسجام و سازماندهی لازم برای قبضه سریع قدرت هستند.
این جمعبندی بهمعنای آن است که حتی اگر ضربهای جدی به ساختار رسمی وارد شود، انتقال قدرت لزوماً به یک نظم جایگزین باثبات منجر نخواهد شد.
واقعگرایی اطلاعاتی در برابر آرزوگرایی سیاسی
در نهایت، آنچه این گزارش نشان میدهد، غلبه نگاه واقعگرایانه در جامعه اطلاعاتی آمریکاست. واقعگراییای که بر پایه تجربههای گذشته و شناخت پیچیدگیهای ساختاری شکل گرفته است.
در این نگاه، جنگ ابزاری پرهزینه با نتایجی نامطمئن است. فروپاشی حکومتها، برخلاف تصور سادهانگارانه، تابع معادلات پیچیده اجتماعی، نهادی و تاریخی است.
ارزیابی محرمانه شورای اطلاعات ملی آمریکا، تصویری محتاطانه از پیامدهای حمله نظامی به ایران ارائه میدهد. بر اساس این جمعبندی، ساختار قدرت در جمهوری اسلامی به اندازهای ریشهدار و چندلایه است که حتی یک کارزار گسترده نیز تضمینکننده فروپاشی آن نیست.
شکاف میان این تحلیل و برخی مواضع سیاسی اعلامشده در واشینگتن، بار دیگر پرسش قدیمی را زنده میکند: در تصمیمهای بزرگ امنیتی، کدام روایت دست بالا را دارد — تحلیل اطلاعاتی یا محاسبه سیاسی؟
بیشتر بخوانید:
- آرامش در میانه آتش؛ چگونه مردم ایران بازار را از هجوم و کمبود نجات دادند؟
- از گفتوگوی مستقیم عراقچی و ویتکاف تا چرخش قیمت نفت؛ وقتی «فضای جنگ» جای خود را به «جزئیات فنی» داد
- حمله ادعایی به فرودگاه نخجوان، تکذیب تهران و سناریوی تنشسازی در میانه جنگ منطقهای
- از عقبنشینی «آبراهام لینکلن» تا سقوط بورسهای جهان؛ جنگی که معادلات را برهم زد
- جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل؛ چگونه روسیه از بحران نفتی جهان امتیاز میگیرد؟
- آیا روسیه مختصات نیروهای آمریکایی را به ایران میدهد؟
- اختلاف جدی: تا چه زمانی بجنگیم؟ تا ابد؟ تا نابودی کامل اسرائیل و عقبنشینی آمریکا؟ تا نابودی کامل یا تسلیم شدن ایران؟
- سوگنامهای برای روشنفکرانِ مداخلهطلب؛ آبوجاروگران مسیر تجاوز به ایران چه کسانی بودند؟
- فرآیند انتخاب سومین رهبر جمهوری اسلامی چگونه است؟ | اصل ۱۱۱ قانون اساسی درباره جانشینی رهبری چه میگوید؟
- درخواست تسریع در تعیین رهبری جدید / تأکید بر تداوم پاسخ نظامی به متجاوزان
