جمهوریت – تحریریه سیاسی:
اهمیت اصل ۱۱۱ در شرایط بحرانی
در شرایط بحران یا فضای جنگی، شایعات درباره رأس هرم حاکمیت میتواند به ابزاری برای جنگ روانی تبدیل شود. از همین رو، رجوع به متن صریح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اهمیت مضاعف مییابد؛ چرا که این قانون برای وضعیتهای اضطراری، پیشبینی روشن و دقیق دارد.
در اصل ۱۱۱ آمده است:
«هرگاه رهبر از انجام وظایف قانونی خود ناتوان شود، یا فاقد یکی از شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصد و نهم گردد، یا معلوم شود از آغاز فاقد بعضی از شرایط بوده است، از مقام خود برکنار خواهد شد. تشخیص این امر به عهده خبرگان مذکور در اصل یکصد و هشتم است.»
همچنین در صورت فوت، کنارهگیری یا عزل رهبر، مجلس خبرگان موظف است در اسرع وقت نسبت به تعیین و معرفی رهبر جدید اقدام کند.
مرحله نخست: تشکیل شورای موقت رهبری
طبق تصریح اصل ۱۱۱، تا هنگام معرفی رهبر جدید، شورایی مرکب از:
- رئیسجمهور
- رئیس قوه قضائیه
- یکی از فقهای شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام
همه وظایف رهبری را بهطور موقت بر عهده میگیرد.
در وضعیت فعلی، ترکیب شورا بهصورت زیر خواهد بود:
- مسعود پزشکیان (رئیسجمهور)
- محسنی اژهای (رئیس قوه قضائیه)
- آیت الله اعرافی یکی از فقهای عضو شورای نگهبان به انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام
چنانچه یکی از اعضای شورا به هر دلیل نتواند انجام وظیفه کند، فرد دیگری با انتخاب مجمع و با حفظ اکثریت فقها جایگزین میشود.
حدود اختیارات شورای موقت
شورای موقت تمامی وظایف و اختیارات رهبری را اعمال میکند، اما در برخی موارد مهم نیازمند تصویب سهچهارم اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام است. این موارد شامل بندهای ۱، ۳، ۵ و ۱۰ و نیز قسمتهای (د)، (هـ) و (و) بند ۶ اصل ۱۱۰ قانون اساسی است.
همچنین اگر رهبر بر اثر بیماری یا حادثهای موقتاً از انجام وظایف ناتوان شود، همین شورا وظایف او را تا رفع مانع بر عهده خواهد داشت.
هدف از این سازوکار، جلوگیری از خلأ قدرت در رأس حاکمیت و تضمین تداوم اداره کشور در حساسترین مقاطع است.
نقش کلیدی مجلس خبرگان رهبری
مرجع انحصاری انتخاب رهبر، مجلس خبرگان رهبری است؛ نهادی منتخب مردم که علاوه بر نظارت بر بقای شرایط رهبری، مسئول تعیین جانشین نیز هست.
تعداد اعضا
مجلس خبرگان در حال حاضر ۸۸ عضو دارد که با رأی مستقیم مردم برای دورهای هشتساله انتخاب میشوند.
وظیفه در دوره انتقال
در صورت فقدان رهبر، خبرگان موظفاند:
- در کوتاهترین زمان ممکن تشکیل جلسه دهند
- شرایط گزینههای احتمالی را بررسی کنند
- و رهبر جدید را انتخاب و معرفی نمایند
قانون اساسی برای این فرآیند زمان مشخصی تعیین نکرده، اما بر «اِسراع وقت» تأکید کرده است.
شرایط رهبر جدید طبق اصل ۱۰۹
رهبر باید دارای شرایط زیر باشد:
- صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه
- عدالت و تقوای لازم
- بینش صحیح سیاسی و اجتماعی
- تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت کافی برای رهبری
در صورت تعدد واجدان شرایط، فردی که دارای بینش سیاسی و قدرت مدیریت قویتر باشد، مقدم خواهد بود.
شیوه انتخاب و رأیگیری
رأیگیری در مجلس خبرگان بهصورت داخلی و غیرعلنی انجام میشود. انتخاب رهبر با اکثریت آرای حاضران صورت میگیرد. در صورت عدم حصول اکثریت در مرحله نخست، رأیگیری تکرار خواهد شد.
قانون اساسی این امکان را نیز پیشبینی کرده که در صورت تشخیص خبرگان، بهجای یک فرد، شورای رهبری متشکل از چند فقیه انتخاب شود؛ هرچند در عمل تاکنون مدل رهبری فردی اجرا شده است.
تجربه تاریخی انتقال رهبری
در سال ۱۳۶۸، پس از رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی، مجلس خبرگان در جلسهای فوقالعاده، آیت الله سید علی خامنهای را بهعنوان رهبر انتخاب کرد. آن تجربه نشان داد که سازوکار پیشبینیشده در قانون اساسی قابلیت اجرای سریع در شرایط بحرانی را دارد.
اداره کشور در دوره فترت
در دوره انتقال:
- سیاستهای کلان کشور متوقف نمیشود
- نیروهای مسلح تحت فرمان شورای موقت قرار میگیرند
- تصمیمات کلان دفاعی و امنیتی ادامه مییابد
- دستگاههای اجرایی به فعالیت عادی خود ادامه میدهند
کارشناسان حقوق عمومی معتقدند پیشبینی چنین سازوکاری در قانون اساسی، برای جلوگیری از بیثباتی سیاسی طراحی شده است؛ بهویژه در ساختاری که بخشی از اختیارات کلان در حوزه سیاست خارجی و دفاعی در اختیار مقام رهبری قرار دارد.
بر اساس نص صریح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران:
- خلأ قدرت در جایگاه رهبری پیشبینی شده است
- شورای موقت رهبری بلافاصله تشکیل میشود
- مجلس خبرگان تنها مرجع انتخاب جانشین است
- فرآیند انتخاب باید در اسرع وقت انجام شود
در نهایت، فارغ از گمانهزنیها، آنچه تعیینکننده است، متن صریح قانون اساسی و تصمیم نهادی است که مسئولیت این امر را بر عهده دارد. ساختار حقوقی جمهوری اسلامی، برای انتقال قدرت در عالیترین سطح، مسیر روشن و تعریفشدهای دارد که هدف آن حفظ ثبات، انسجام و تداوم حاکمیت در شرایط حساس است.
بیشتر بخوانید:
