در شرایطی که کشور با ناترازی مزمن گاز، بهویژه در فصول سرد سال روبهروست و صنایع بزرگ در زمستان با محدودیت یا قطع گاز مواجه میشوند، انتشار گزارش رسمی از رشد هدررفت گازهای مشعل، پرسشهای جدی درباره کارآمدی سیاستهای جمعآوری فلر و مدیریت منابع انرژی ایجاد کرده است.
بر اساس یافتههای جدید دیوان محاسبات کشور، متوسط هدررفت روزانه گازهای مشعل در ششماهه نخست سال ۱۴۰۴ به حدود ۵۶.۲ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که اگر در مقیاس سالانه محاسبه شود، ارزش اقتصادی آن بیش از ۶ میلیارد دلار برآورد میشود.
برای درک بهتر این عدد، کافی است بدانیم این میزان گاز میتواند خوراک چندین مجتمع پتروشیمی بزرگ را تأمین کند یا در فصل زمستان بخشی از کسری گاز صنایع فولاد، سیمان و نیروگاهها را جبران کند.
فلر چیست و چرا همچنان میسوزد؟
گازهای مشعل یا «فلر» به گازهای همراه نفت گفته میشود که در فرآیند استخراج نفت خام تولید میشوند. در صورت نبود زیرساختهای جمعآوری، این گازها برای جلوگیری از خطر انفجار یا انباشت، در مشعلها سوزانده میشوند.
یک کارشناس ارشد انرژی در گفتوگو با خبرنگار ما تأکید میکند:«فلرینگ فقط اتلاف یک محصول جانبی نیست؛ نشانهای از ناقص بودن زنجیره ارزش در صنعت نفت است. تا زمانی که زیرساخت پاییندستی کامل نشود، این دود ادامه دارد.»
فاصله با هدف برنامه هفتم؛ عددی که کوچک نیست
مطابق احکام مندرج در قانون برنامه هفتم پیشرفت، دولت مکلف شده تا پایان این برنامه، روزانه ۴۳.۸ میلیون مترمکعب گاز مشعل را جمعآوری کند.
اما گزارش دیوان نشان میدهد روند فعلی نهتنها به سمت کاهش پایدار حرکت نکرده، بلکه در مقایسه با برخی دورههای قبل، افزایش نیز داشته است. این بدان معناست که برای تحقق هدف کمی برنامه، نیاز به جهش جدی در سرمایهگذاری، تکمیل پروژههای نیمهتمام و اصلاح برخی ساختارهای اجرایی وجود دارد.
یک مقام آگاه در حوزه نظارت مالی میگوید:«وقتی قانون عدد مشخص تعیین میکند، دستگاه اجرایی باید برنامه عملیاتی با زمانبندی دقیق ارائه دهد. فاصله موجود با هدف برنامه هفتم، نیازمند اقدام فوری است.»
۶ میلیارد دلار دود میشود؛ تبعات اقتصادی در میانه ناترازی
۶ میلیارد دلار در سال، معادل چندین پروژه بزرگ زیرساختی یا بخش مهمی از منابع ارزی مورد نیاز برای واردات کالاهای اساسی و تجهیزات صنعتی است. در شرایطی که کشور با محدودیت منابع ارزی و فشارهای اقتصادی مواجه است، چنین رقمی میتواند نقشی تعیینکننده در تراز ارزی ایفا کند.
کارشناسان معتقدند اگر حتی نیمی از این گاز جمعآوری و به خوراک پتروشیمیها یا صادرات منطقهای اختصاص یابد، بازده اقتصادی آن در کوتاهمدت نیز قابل لمس خواهد بود.
یک تحلیلگر بازار انرژی میگوید:«در زمستان صنایع را محدود میکنیم و نیروگاهها به سمت سوخت مایع میروند، اما همزمان روزانه دهها میلیون مترمکعب گاز میسوزد. این پارادوکس، نشانه ضعف در اولویتبندی سرمایهگذاری است.»
تبعات زیستمحیطی؛ از انتشار متان تا آلودگی محلی
فلرینگ صرفاً یک مسأله اقتصادی نیست. سوزاندن گازهای همراه نفت موجب انتشار گسترده دیاکسیدکربن، متان و سایر آلایندهها میشود. متان، بهعنوان یکی از گازهای گلخانهای قدرتمند، اثر گرمایشی بهمراتب بالاتری نسبت به دیاکسیدکربن دارد.
کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که تداوم این روند، علاوه بر اثرات اقلیمی، سلامت ساکنان مناطق نفتخیز جنوب و غرب کشور را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. افزایش آلایندهها در پیرامون برخی میادین نفتی، بارها مورد انتقاد فعالان محیطزیست قرار گرفته است.
دولت چهاردهم و وعده خاموشی مشعلها
همزمان با انتشار گزارش نظارتی، دولت چهاردهم نیز بر عزم خود برای کاهش فلرینگ تأکید کرده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در یکی از نشستهای تخصصی حوزه انرژی با اشاره به ناترازی گاز و فشار بر صنایع، تصریح کرده است:«قابل قبول نیست در کشوری با ذخایر عظیم گاز، همزمان با کمبود در بخش مصرف، دهها میلیون مترمکعب گاز در مشعلها بسوزد. پروژههای جمعآوری گازهای همراه باید با اولویت ویژه و زمانبندی دقیق اجرا شوند.»
وی همچنین از وزارت نفت خواسته است گزارش پیشرفت پروژههای جمعآوری فلر را بهصورت دورهای ارائه کند و تحقق اهداف برنامه هفتم را بهعنوان شاخص عملکردی دولت در نظر بگیرد.
در همین چارچوب، محسن پاکنژاد، وزیر نفت، نیز اعلام کرده است:«بخش قابل توجهی از فلرینگ در میادین غرب کارون و مناطق نفتخیز جنوب متمرکز است. با تکمیل پروژههای NGL و طرحهای مرتبط، روند سوزاندن گازهای همراه بهصورت محسوس کاهش خواهد یافت.»
او حتی پا را فراتر گذاشته و گفته است:«خاموش شدن آخرین مشعلها هدفی دستیافتنی است؛ مشروط به آنکه تأمین مالی پروژهها بدون وقفه انجام شود و هماهنگی میان بخشهای مختلف صنعت نفت تقویت شود.»
پروژههای در دست اجرا؛ امید یا تأخیر؟
بر اساس اعلام وزارت نفت، چند پروژه کلیدی در حوزه جمعآوری گازهای مشعل در دست اجراست؛ از تکمیل واحدهای NGL گرفته تا توسعه خطوط انتقال و افزایش ظرفیت فرآورش.
یک مدیر پیشین صنعت نفت میگوید:«در برخی میادین، پیشرفت فیزیکی پروژهها به سطوح قابل قبولی رسیده، اما گلوگاه اصلی همچنان تأمین تجهیزات و منابع مالی است. اگر این دو چالش حل شود، میتوان طی دو تا سه سال آینده کاهش قابل توجهی در فلرینگ مشاهده کرد.»
اکنون با تأکید نهاد نظارتی و وعدههای صریح دولت، موضوع فلرینگ به یکی از شاخصهای سنجش حکمرانی انرژی تبدیل شده است. از یکسو دیوان محاسبات کشور بر صیانت از بیتالمال و جلوگیری از تضییع منابع بیننسلی تأکید دارد و از سوی دیگر، دولت وعده داده است روند خاموشی مشعلها را تسریع کند.
کارشناسان معتقدند اگر نظارت دقیق با اجرای قاطع و تأمین مالی پایدار همراه شود، میتوان در سالهای اجرای برنامه هفتم شاهد کاهش ملموس فلرینگ بود. در غیر این صورت، شکاف میان اهداف قانونی و واقعیت میدانی عمیقتر خواهد شد.
وعدهای که باید قابل سنجش باشد
تجربه سالهای گذشته نشان داده است که وعدههای کلی درباره کاهش فلر، بدون شاخصهای کمی و گزارشدهی منظم، به نتیجه ملموس نمیرسد. از این رو، پیشنهاد میشود وزارت نفت بهصورت فصلی آمار دقیق میزان فلرینگ و پیشرفت پروژههای جمعآوری را منتشر کند تا افکار عمومی، رسانهها و نهادهای نظارتی بتوانند روند تحقق وعده «خاموشی آخرین مشعلها» را رصد کنند.
افزایش هدررفت گازهای مشعل در نیمه نخست ۱۴۰۴، صرفاً یک عدد در گزارش نیست؛ نشانهای از چالش در مدیریت منابع حیاتی کشور است. اگر ۶ میلیارد دلار دیگر نیز در سال آینده به دود تبدیل شود، هزینه آن فقط اقتصادی نخواهد بود؛ بلکه سرمایهای است که میتوانست به توسعه زیرساخت، اشتغال و رفاه عمومی تبدیل شود.
اکنون، وعده دولت چهاردهم برای خاموش کردن آخرین مشعلها، به یک مطالبه عمومی و یک آزمون بزرگ در حوزه سیاستگذاری انرژی بدل شده است؛ آزمونی که نتیجه آن، نهتنها بر تراز انرژی کشور، بلکه بر اعتماد عمومی به کارآمدی سیاستهای اقتصادی نیز اثرگذار خواهد بود.
- هر روز تأخیر، میلیونها دلار خسارت؛ چرا فلرها هنوز میسوزند؟
- تراستیها؛ شبکه خاکستری تجارت نفت، رانتهای میلیاردی و پرسشهای بیپاس
- قالیباف از افزایش دو یا سهباره حقوق گفت / وقتی تورم «سالانه» نیست، حقوق چرا باشد؟
- فشار اقتصادی بر مردم؛ از «مدیریت بحران» تا ضرورت بازگشت به اصلاحات ساختاری
- ۳۰ ماه بلاتکلیفی در واردات خودروهای کارکرده / قانونی که اجرا نشد و بازاری که آرام نگرفت
