جمهوریت – تحریریه اقتصادی- علیرضا شریف زاده:
بنزین؛ کالایی استراتژیک و سیاسی در اقتصاد ایران
بنزین در ایران فقط یک فرآورده نفتی نیست؛ یک مؤلفه راهبردی در اقتصاد، اجتماعی و حتی امنیت ملی است. ایران با دارا بودن دومین ذخایر گاز و چهارمین ذخایر نفت جهان، سالها بنزین را با ارزانترین نرخ در جهان عرضه میکرد. همین سیاست، هرچند در ظاهر به سود شهروندان بود، اما پیامدهایی چون مصرف بالا، قاچاق گسترده، فشار بر بودجه و اتلاف منابع انرژی را به همراه داشت.
طبق آمارهای رسمی، مصرف بنزین ایران در سالهای اخیر از ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلیون لیتر در روز نوسان داشته است؛ عددی که ایران را در رده یکی از پرمصرفترین کشورهای دنیا قرار میدهد. این ارقام در حالی ثبت شده که نرخ بنزین حتی در گرانترین حالت آن، نسبت به کشورهای همسایه اختلافی چندبرابری داشته است.
سهمیهبندی؛ سیاستی که از دهه ۶۰ آغاز شد
اولین بار در سال ۱۳۶۰، دولت برای کنترل مصرف و جلوگیری از قاچاق، بنزین را سهمیهبندی کرد. در آن زمان، هر لیتر بنزین حدود ۷ تومان بود و سهمیهبندی بیشتر به دلیل فشار جنگی و محدودیت تولید اعمال شد. با پایان جنگ، سهمیهبندی لغو شد، اما نرخ بنزین همچنان بسیار پایینتر از قیمت واقعی بود.
در دهه ۷۰، بنزین با قیمتهایی بین ۲۰ تا ۱۶۰ تومان عرضه شد و هر افزایش قیمت، با موجی از بحثهای اجتماعی همراه بود. اما نقطه عطف در سیاستهای سوخت، دهه ۸۰ بود؛ زمانی که دولت به سمت اصلاح ساختار یارانه انرژی رفت.
۱۳۸۶؛ تولد کارت سوخت و آغاز سهمیهبندی مدرن
سال ۱۳۸۶ را میتوان نقطه آغاز سیاستهای نوین مدیریت مصرف سوخت در ایران دانست. با اجرای طرح کارت هوشمند سوخت و اعمال سهمیهبندی، تغییرات بنیادینی در توزیع بنزین ایجاد شد.
مهمترین ویژگیهای طرح ۱۳۸۶: • قیمت بنزین سهمیهای: ۱۰۰ تومان • قیمت آزاد: ۴۰۰ تومان • سهمیه ماهانه خودروهای شخصی: ۱۲۰ لیتر • کاهش محسوس قاچاق در ماههای اول اجرا • قطع یا محدود شدن رشد سالانه مصرف
این طرح در کاهش مصرف مؤثر بود، اما با گذشت زمان، نیاز به اصلاح دوباره احساس شد.
۱۳۹۰؛ فاز اول هدفمندی یارانهها
در آذر ۱۳۸۹ و سپس سال ۱۳۹۰، با اجرای فاز اول هدفمندی یارانهها، قیمت بنزین جهشی بزرگ داشت: • سهمیهای: از ۱۰۰ تومان → ۴۰۰ تومان • آزاد: از ۴۰۰ تومان → ۷۰۰ تومان
این جهش قیمت، بهرغم برخی نگرانیها، به کاهش فشار بودجهای و شفافتر شدن هزینه انرژی کمک کرد. مصرف بنزین نیز موقتاً کاهشی شد.
۱۳۹۳؛ باز هم افزایش قیمت
در سال ۱۳۹۳، بنزین تکنرخی شد و با قیمت: • ۱۰۰۰ تومان عرضه شد.
این تصمیم برای سادهسازی نظام یارانهها و جلوگیری از چندنرخی شدن بود. در این دوره، کارت سوخت عملاً کماثر شد و مصرف دوباره روند صعودی پیدا کرد.
آبان ۱۳۹۸؛ بزرگترین شوک قیمتی
در یکی از مهمترین تصمیمات اقتصادی دهه ۹۰، قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ افزایش یافت: • سهمیهای: ۱۵۰۰ تومان • آزاد: ۳۰۰۰ تومان • سهمیه خودروهای شخصی: ۶۰ لیتر در ماه
این افزایش قیمت به دلیل فشار سنگین بر بودجه دولت و رشد فزاینده مصرف و قاچاق اتخاذ شد. پس از این تغییر، مصرف برای مدتی کاهش یافت، اما در سالهای بعد با رشد سفرها و افزایش تعداد خودروها، دوباره به مرزهای بالایی رسید.
دهه ۱۴۰۰؛ تثبیت قیمت و بازگشت کارت سوخت
با وجود افزایش نرخ تورم، جهش نرخ ارز و رشد هزینههای تولید بنزین، قیمت بنزین از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ ثابت ماند. تثبیت قیمت باعث شد: • سهم واقعی یارانه پنهان انرژی بسیار افزایش یابد • قاچاق به کشورهای همسایه سودآورتر شود • مصرف داخلی به رکوردهای جدید برسد • میزان واردات بنزین افزایش یابد
طبق برآوردها، یارانه پنهان انرژی در سال ۱۴۰۲ به پیش از ۱۵ میلیارد دلار رسیده بود.
افزایش قیمت بنزین جایگاه به ۵۰۰۰ تومان از ۲۲ آذر؛ سیاست جدید دولت
سخنگوی دولت اعلام کرد که از بامداد شنبه ۲۲ آذر، قیمت بنزین در کارت جایگاه به ۵۰۰۰ تومان افزایش مییابد.
نکات مهم این تصمیم: • برای ۸۰ درصد مردم اثر مستقیم ندارد. • سهمیههای فعلی حفظ میشود: • ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی • ۱۰۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی • فقط کسانی که بیش از سهمیه مصرف کنند، بنزین را با نرخ ۵۰۰0 تومان میخرند.
هدف اصلی این سیاست، مدیریت مصرف و جلوگیری از رشد واردات بنزین عنوان شده است.
سهمیه جدید برای تاکسیهای اینترنتی
براساس اطلاعیه جدید دولت:
خودروهای بنزینسوز فعال در تاکسیهای اینترنتی: • ۲۰۰ لیتر سهمیه مازاد در ماه
خودروهای دوگانهسوز: • ۹۵ لیتر سهمیه مازاد
موتورسیکلتهای فعال: • ۴۰ لیتر سهمیه مازاد
این سهمیهها مازاد بر سهمیههای معمول ۶۰ و ۱۰۰ لیتری (برای خودروها) است.
نکته مهم این است که امکان سوختگیری بیش از این میزان وجود دارد، اما سهمیه اعتباری-ریالی اضافه نخواهد شد.
چرا افزایش قیمت بنزین اجتنابناپذیر شده بود؟
کارشناسان چند دلیل اساسی برای ضرورت اصلاح قیمت بنزین مطرح میکنند:
۱. رشد مصرف
مصرف روزانه بنزین در سال ۱۴۰۳ بارها از ۱۲۰ میلیون لیتر عبور کرد؛ رقمی بالاتر از تولید داخلی.
۲. فشار بر بودجه
فاصله قیمت بنزین ایران با نرخ جهانی بسیار زیاد بود و یارانه پنهان سنگینی به دولت تحمیل میشد.
۳. قاچاق گسترده
در برخی مقاطع، اختلاف قیمت ایران با کشورهای همسایه بیش از ۱۰ برابر بود؛ این موضوع قاچاق را به فعالیتی بسیار سودآور تبدیل کرده بود.
۴. روند افزایشی تعداد خودروها
سالانه بیش از ۷۰۰ هزار خودرو وارد ناوگان مصرفکنندگان بنزین میشود.
۵. هزینههای تولید
افزایش نرخ ارز و هزینههای پالایش، قیمت تمامشده تولید بنزین را بالا برده است.
پیامدهای افزایش نرخ ۵۰۰۰ تومانی
افزایش قیمت کارت جایگاه احتمالاً پیامدهایی خواهد داشت:
۱. کاهش مصرف مازاد
چراکه بسیاری از رانندگان ترجیح میدهند در سهمیه تعریفشده باقی بمانند.
۲. کاهش قاچاق
نرخ بالاتر، فاصله قیمتی با کشورهای همسایه را کاهش میدهد.
۳. مدیریت بار مالی دولت
افزایش قیمت بنزین مازاد باعث میشود بخشی از یارانه پنهان کاهش یابد.
۴. احتمال افزایش تقاضای خودروهای گازسوز و هیبریدی
در میانمدت ممکن است تغییر رفتار مصرفی در بازار خودرو ایجاد شود.
ایران در مقایسه با جهان؛ بنزین همچنان ارزان است
با وجود نرخ جدید، بنزین در ایران همچنان بسیار ارزانتر از بسیاری از کشورهاست.
نمونهها: • ترکیه: بیش از ۵۵ هزار تومان برای هر لیتر • پاکستان: حدود ۲۲ هزار تومان • عراق: حدود ۱۰ تا ۱۲ هزار تومان • عربستان: حدود ۶ تا ۸ هزار تومان
ایران حتی با نرخ ۵۰۰۰ تومان نیز در جمع ارزانترین کشورهای دنیا قرار میگیرد.
چشمانداز سیاستهای بنزینی در ایران
آینده سیاست سوخت در ایران به چند عامل بستگی دارد:
۱. توان تولید پالایشگاهها
پروژههایی مانند پالایشگاههای میعانات گازی میتوانند بخشی از کمبود تولید را جبران کنند.
۲. استفاده از کارت سوخت هوشمند
احتمالاً نقش کارت سوخت در سالهای آینده پررنگتر خواهد شد.
۳. توسعه حملونقل عمومی
این حوزه کلید کاهش مصرف است؛ اما نیازمند سرمایهگذاری گسترده.
۴. اصلاح قیمتهای انرژی
کارشناسان معتقدند اصلاحات باید تدریجی و با حفظ عدالت باشد.
۵. حرکت به سمت انرژیهای پاک
برقیسازی بخشی از ناوگان و توسعه خودروهای کممصرف ضروری است.
نتیجهگیری
تاریخچه قیمت بنزین در ایران نشان میدهد که هیچیک از تغییرات در خلأ رخ ندادهاند. از دهه ۶۰ تا امروز، هر افزایش قیمت و هر دوره سهمیهبندی پاسخی بوده به شرایط اقتصادی، فشار بودجهای، مصرف بالا و چالشهای تولید.
افزایش قیمت بنزین در کارت جایگاه به ۵۰۰۰ تومان نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است؛ تلاشی برای کنترل مصرف، مدیریت منابع و کاهش بار یارانه پنهان. اگر این سیاستها همراه با تقویت حملونقل عمومی، بهبود کیفیت خودروها و توسعه انرژیهای پاک اجرا شود، میتواند به بهینهسازی مصرف و کاهش هزینههای کشور کمک کند.
یشتر بخوانید:
- «پزشکیان! فیلترینگ برای مردم، اینترنت آزاد برای خواص | این بود عدالتِ وعدهها؟»
- ضرغامی: فیلترینگ کمکی به حل مسائل نمیکند
- «لوکیشنگیت | رسوایی دیجیتال ستار هاشمی و واقعیت تلخ اینترنت طبقاتی در ایران»
- دستور پزشکیان برای سیاه کردن سیمکارتهای سفید
- ناگفته های جنگ با اسرائیل از زبان پاکپور فرمانده کل سپاه
- سرنوشت سهمیههای ذخیره شده در کارت سوخت با سهنرخی شدن بنزین
