جمهوریت – تحریریه سیاسی: اکنون اما انتشار خبر تعلیق ۶۰ روزه بخشی از تحریمهای نفتی و پتروشیمی ایران و همچنین اظهارات اخیر محسن پاکنژاد، وزیر نفت، بار دیگر این پرسش را در فضای سیاسی و اقتصادی مطرح کرده است که آیا آمریکا در حال عقبنشینی از راهبرد «فشار حداکثری» است یا این اقدام صرفاً بخشی از یک تاکتیک موقت برای رسیدن به توافقی گستردهتر با ایران محسوب میشود؟
تحریمهای نفتی آمریکا شامل چه مواردی میشود؟
تحریمهای نفتی آمریکا علیه ایران صرفاً به ممنوعیت خرید نفت خام محدود نیست، بلکه شبکه گستردهای از محدودیتهای مالی، بانکی، بیمهای و حملونقلی را در بر میگیرد.
مهمترین محورهای این تحریمها عبارتاند از:
ممنوعیت خرید نفت خام، میعانات گازی و فرآوردههای نفتی ایران؛
تحریم صادرات محصولات پتروشیمی؛ تحریم شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی نفتکش و شرکتهای وابسته؛
اعمال محدودیت بر مبادلات بانکی مرتبط با فروش نفت؛ تحریم شرکتهای بیمهکننده نفتکشها؛
اعمال تحریمهای ثانویه علیه شرکتها و کشورهایی که با صنعت نفت ایران همکاری کنند؛* مسدودسازی دسترسی ایران به درآمدهای نفتی و نظام مالی جهانی.
به عبارت دیگر، آمریکا تلاش کرده است نه تنها فروش نفت ایران، بلکه تمام زنجیره تولید، حمل، بیمه، دریافت پول و انتقال درآمدهای حاصل از صادرات نفت را هدف قرار دهد.
تحریمها از چه زمانی آغاز شد؟
اگرچه تحریمهای آمریکا علیه ایران سابقهای چند دههای دارد، اما تحریمهای فراگیر نفتی از سال ۲۰۱۲ و در دوره ریاست جمهوری باراک اوباما وارد مرحله جدیدی شد.
در آن مقطع، صادرات نفت ایران که بیش از دو میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه در روز بود، به کمتر از یک میلیون بشکه کاهش یافت.
با امضای برجام در سال ۱۳۹۴ بخش مهمی از این محدودیتها تعلیق شد و صادرات نفت ایران بار دیگر افزایش یافت، اما خروج دونالد ترامپ از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷، آغازگر دورهای تازه از فشارهای اقتصادی بود.
ترامپ با اجرای سیاست موسوم به «فشار حداکثری» اعلام کرد هدف آمریکا رساندن صادرات نفت ایران به صفر است؛ هدفی که هرگز محقق نشد اما هزینههای سنگینی را بر اقتصاد کشور تحمیل کرد.
فشار تحریمها بر صنعت نفت ایران چه بود؟
تحریمهای نفتی طی سالهای اخیر آثار عمیقی بر اقتصاد و صنعت انرژی ایران بر جای گذاشته است.
کاهش درآمدهای ارزی، فروش نفت با تخفیفهای اجباری، افزایش هزینه حملونقل، دشواری در انتقال پول، محدودیت در جذب سرمایه خارجی و از دست رفتن بخشی از بازارهای سنتی، از جمله مهمترین پیامدهای این تحریمها بوده است.
علاوه بر این، محدودیت دسترسی به فناوریهای روز و سرمایهگذاری خارجی، روند توسعه برخی میادین مشترک نفت و گاز را با کندی مواجه کرد.
وابستگی بیش از حد صادرات نفت ایران به تعداد محدودی از مشتریان آسیایی، بهویژه چین، نیز از دیگر پیامدهای سیاست تحریمی واشنگتن بود؛ موضوعی که قدرت مانور ایران در بازار جهانی انرژی را کاهش داد.
فشارهای ماههای اخیر؛ تشدید محاصره نفتی
در ماههای گذشته آمریکا تلاش کرد حلقه فشار بر صادرات نفت ایران را تنگتر کند.
تحریم شرکتهای واسطه، محدود کردن فعالیت ناوگان نفتکشهای موسوم به «ناوگان سایه»، افزایش نظارت بر مسیرهای صادراتی و اعمال محدودیت علیه شرکتهای حملونقل و بیمه، بخشی از اقدامات جدید واشنگتن برای دشوارتر کردن صادرات نفت ایران بود.
اگرچه این فشارها موجب افزایش هزینههای صادراتی و پیچیدهتر شدن فرآیند فروش نفت شد، اما ایران همچنان توانست بخش قابل توجهی از صادرات خود را حفظ کند و مانع تحقق هدف آمریکا مبنی بر توقف صادرات نفت شود.
تعلیق ۶۰ روزه تحریمها؛ چه اتفاقی افتاده است؟
در حالی که طی هفتههای گذشته اخبار مختلفی درباره تفاهمهای جدید میان تهران و واشنگتن منتشر شده بود، اکنون نشانههای بیشتری از شکلگیری یک سازوکار موقت برای کاهش تنشها دیده میشود.
بر اساس اطلاعات منتشر شده، آمریکا در چارچوب تفاهمهای اخیر، بخشی از محدودیتهای مرتبط با فروش نفت و محصولات پتروشیمی ایران را به مدت ۶۰ روز و تا پایان مردادماه متوقف کرده است؛ اقدامی که از سوی ناظران به عنوان نخستین عقبنشینی جدی واشنگتن از سیاست فشار حداکثری تعبیر میشود.
اهمیت این موضوع زمانی بیش تر شد که محسن پاکنژاد، وزیر نفت، در سفر خود به هند برای حضور در یازدهمین نشست وزیران نفت و انرژی کشورهای عضو بریکس، به صورت رسمی این مسئله را تایید کرد.
وی گفت: «ایران برای مدت ۶۰ روز از تحریمها معاف شده است و بر اساس بعضی از تفاهمهایی که با طرف آمریکایی درباره تحریمها داشتهایم، مسیر خود را ادامه میدهیم.»
این نخستین بار است که یک مقام رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران به صراحت از وجود تفاهمهای تحریمی میان تهران و واشنگتن سخن میگوید؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده آغاز مرحلهای تازه در روابط دو کشور باشد.
هند؛ نخستین مقصد بازگشت نفت ایران؟
اظهارات وزیر نفت در هند از زاویه دیگری نیز قابل توجه است.
هند پیش از بازگشت تحریمهای آمریکا یکی از مهمترین خریداران نفت ایران محسوب میشد. دهلینو پس از تشدید تحریمها، واردات نفت از ایران را متوقف کرد، اما اکنون با کاهش محدودیتها، احتمال بازگشت مجدد نفت ایران به بازار هند بیش از هر زمان دیگری مطرح شده است.
پاکنژاد در جریان سفر خود تاکید کرد که ایران برای توسعه همه مناسبات اقتصادی با هند آمادگی کامل دارد.
چنانچه روند کنونی ادامه یابد و تعلیق تحریمها تمدید یا دائمی شود، هند میتواند بار دیگر به یکی از بازارهای مهم صادرات نفت ایران تبدیل شود؛ اتفاقی که ضمن افزایش درآمدهای ارزی، به متنوعسازی بازارهای صادراتی ایران و کاهش وابستگی به مشتریان محدود کنونی کمک خواهد کرد.
آیا آمریکا از سیاست فشار حداکثری عقبنشینی کرده است؟
پاسخ به این پرسش هنوز قطعی نیست، اما شواهد موجود نشان میدهد سیاست فشار حداکثری دستکم در دستیابی به مهمترین اهداف خود موفق نبوده است.
صادرات نفت ایران هرگز به صفر نرسید، شبکههای جایگزین فروش نفت شکل گرفت، اقتصاد ایران با وجود آسیبهای گسترده به فعالیت خود ادامه داد و در نهایت واشنگتن ناچار شد مسیر گفتوگو و تفاهم را در کنار ابزار تحریم دنبال کند.
تعلیق موقت تحریمها را میتوان نشانهای از این واقعیت دانست که ابزار فشار اقتصادی، به تنهایی قادر به حل اختلافات پیچیده میان تهران و واشنگتن نیست.
تعلیق تحریمها چه دستاوردی برای ایران دارد؟
اگر روند کنونی ادامه یابد، ایران میتواند از چند مزیت مهم برخوردار شود:
افزایش صادرات رسمی نفت و پتروشیمی؛
تسهیل بازگشت درآمدهای ارزی؛ کاهش هزینههای مبادلاتی و حملونقل؛
بهبود موقعیت ایران در بازار جهانی انرژی؛ افزایش جذابیت صنعت نفت برای سرمایهگذاری خارجی؛
کاهش فشار روانی بر بازار ارز و اقتصاد داخلی.
با این حال، کارشناسان معتقدند تا زمانی که رفع تحریمها به صورت پایدار و در قالب توافقی بلندمدت تثبیت نشود، نمیتوان از پایان کامل فشارهای اقتصادی سخن گفت.
تعلیق ۶۰ روزه تحریمهای نفتی ایران، صرفنظر از آنکه موقت یا دائمی باشد، یک تحول مهم در روند مناقشه تهران و واشنگتن به شمار میرود.
این تحول بیش از هر چیز نشان میدهد که سیاست فشار حداکثری، علیرغم تحمیل هزینههای سنگین بر اقتصاد ایران، نتوانسته اهداف نهایی خود را محقق کند و آمریکا نیز ناگزیر شده است در کنار فشار، مسیر تفاهم و مذاکره را در پیش بگیرد.
اکنون توپ در زمین دیپلماسی است؛ دیپلماسیای که اگر به توافقی پایدار منجر شود، میتواند فصل تازهای را پیش روی صنعت نفت ایران و اقتصاد کشور بگشاید.
