جمهوریت – تحریریه فرهنگی: اسطورهها زمانی دوباره به صحنه بازمیگردند که قرار باشد چیزی از گذشته با پرسشهای امروز گره بخورد. «آرش» نیز از همین نقطه آغاز میکند؛ از یکی از شناختهشدهترین چهرههای اسطورهای ایران، اما این بار نه در قالب یک بازخوانی ساده ادبی، بلکه در هیئت یک پروژه بزرگ نمایشی که تئاتر، موسیقی، ارکستر زنده، چهرههای شناختهشده و طراحی صحنه را در کنار یکدیگر قرار داده است.
تئاتر-ارکسترال «آرش» به نویسندگی امید سهرابی، کارگردانی علی سرابی و تهیهکنندگی علی محتشم در رویال هال اسپیناس پالاس تهران روی صحنه رفته است؛ اجرایی که تلاش دارد روایت آرش را از قالب آشنای قصهای حماسی بیرون بیاورد و آن را به یک تجربه بزرگ دیداری و شنیداری تبدیل کند.
اما «آرش» فقط یک نمایش درباره یک قهرمان اسطورهای نیست. این پروژه را میتوان نشانهای از تغییر شکل بخشی از تئاتر معاصر ایران نیز دانست؛ تئاتری که بیش از گذشته به سمت پروژههای بزرگ، سالنهای وسیع، تولیدهای پرهزینه، موسیقی زنده و حضور بازیگران ستاره حرکت میکند.
در این میان، پرسش مهم این است: وقتی یک اسطوره قدیمی در چنین قالبی بازتولید میشود، چه چیزی از گذشته حفظ میشود و چه چیزی برای مخاطب امروز تغییر میکند؟
آرش؛ قهرمانی که هنوز ظرفیت روایت شدن دارد
آرش کمانگیر در حافظه فرهنگی ایرانیان فقط یک شخصیت داستانی نیست. او به نشانهای از فداکاری، انتخاب، مرز و نسبت انسان با سرزمین تبدیل شده است؛ شخصیتی که تمام معنای اسطورهایاش در یک انتخاب بزرگ خلاصه میشود.
همین مسئله، بازنمایی او را روی صحنه دشوار میکند. مخاطب ایرانی پیش از ورود به سالن، تصویری ذهنی از آرش دارد؛ تصویری که ادبیات، کتابهای درسی، شعر و روایتهای مختلف در طول سالها ساختهاند.
بنابراین کارگردان و نویسنده در مواجهه با چنین شخصیتی فقط با یک داستان روبهرو نیستند؛ با یک حافظه جمعی مواجهاند.
«آرش» میخواهد این حافظه را با زبان امروز بازسازی کند. در روایت این نمایش، آرش صرفاً یک قهرمان از دل افسانههای کهن نیست؛ انسانی است که در برابر یک انتخاب بزرگ قرار میگیرد. همین تأکید بر «انتخاب» میتواند مهمترین امکان معاصر کردن این اسطوره باشد؛ اینکه آرش نه بهعنوان یک قهرمان دستنیافتنی، بلکه بهعنوان انسانی در موقعیت تصمیم و فداکاری دیده شود.
وقتی موسیقی فقط موسیقی نیست
آنچه «آرش» را از یک اجرای متعارف تئاتری جدا میکند، جایگاه موسیقی در ساختار اثر است.
موسیقی این پروژه با آهنگسازی فردین خلعتبری و همراهی ارکستر زنده، گروه کُر و عناصر الکترونیک، قرار است یکی از پایههای اصلی تجربه اجرایی باشد. در چنین ساختاری، موسیقی دیگر یک عنصر تزئینی یا پسزمینه برای بازی بازیگران نیست؛ بخشی از زبان نمایش است.
این انتخاب برای روایت آرش، انتخابی معنادار به نظر میرسد. روایتهای حماسی از گذشتههای دور با موسیقی، ریتم و روایت شفاهی پیوند داشتهاند و حالا «آرش» تلاش میکند این پیوند را در قالبی معاصر بازسازی کند.
اگر موسیقی بتواند به جای آنکه صرفاً بر حجم و شکوه اجرا بیفزاید، به شخصیتپردازی و پیشبرد درام کمک کند، «آرش» میتواند تجربهای متفاوت از تئاترهای متعارف ایجاد کند.
اما همینجا یک مرز مهم شکل میگیرد: مرز میان «تئاتر ارکسترال» و «کنسرتی که عناصر نمایشی دارد».
هرچه این مرز دقیقتر مدیریت شود، موسیقی میتواند به نقطه قوت دراماتیک اثر تبدیل شود؛ و هرچه از روایت فاصله بگیرد، خطر آن وجود دارد که عظمت اجرایی جای داستان را بگیرد.
ستارهها؛ بخشی از روایت یا بخشی از اقتصاد نمایش؟
یکی از مهمترین ویژگیهای «آرش»، ترکیب بازیگران آن است؛ ترکیبی که بهوضوح نشان میدهد پروژه فقط بر خود اسطوره و ساختار نمایشیاش تکیه نکرده و از ظرفیت ستارههای سینما و تئاتر نیز استفاده کرده است.
مهدی پاکدل، طناز طباطبایی، علی شادمان، علیرضا شجاعنوری، مارال بنیآدم، شیدا خلیق و سجاد بابایی در کنار دیگر بازیگران این پروژه قرار گرفتهاند؛ فهرستی که برای بخش بزرگی از مخاطبان، پیش از آنکه نام یک نمایش را تداعی کند، مجموعهای از چهرههای آشنا و محبوب را به یاد میآورد.
این حضور را نمیتوان صرفاً یک تصمیم تبلیغاتی دانست. در تئاتر امروز، چهره شناختهشده میتواند پلی میان مخاطب عام و یک پروژه نمایشی باشد. کسی که شاید بهطور معمول برای دیدن یک نمایش به سالن تئاتر نرود، ممکن است به واسطه بازیگری مانند طناز طباطبایی، مهدی پاکدل یا علی شادمان تصمیم بگیرد بلیت بخرد و وارد سالن شود.
اما از سوی دیگر، ستارهمحوری پرسش دیگری هم ایجاد میکند: آیا مخاطب در نهایت برای دیدن «آرش» به سالن میرود یا برای دیدن مجموعهای از ستارهها؟
این پرسش بهخصوص درباره اثری با چنین ابعاد و هزینهای اهمیت دارد. در یک نمایش اسطورهای، شخصیت باید بر شهرت بازیگر غلبه کند. تماشاگر باید بتواند بازیگر را فراموش کند و شخصیت را ببیند؛ وگرنه اسطوره به حاشیه میرود و «چهره» جای «شخصیت» را میگیرد.
از همین منظر، حضور بازیگران شناختهشده هم فرصت است و هم چالش. فرصت، از آن جهت که میتواند مخاطب تازهای برای تئاتر ایجاد کند؛ و چالش، از آن جهت که اثر باید بتواند در نهایت خود را از سایه شهرت بازیگران بیرون بکشد.
اسپیناس پالاس؛ جایی برای تئاتری با ابعاد متفاوت
انتخاب رویال هال اسپیناس پالاس نیز اتفاقی نیست. این سالن با ظرفیت چند هزار نفر و امکانات فنی مناسب برای اجراهای بزرگ طراحی شده و اساساً امکان برگزاری پروژههایی را فراهم میکند که با ابعاد سالنهای معمول تئاتر تفاوت دارند.
«آرش» به چنین مقیاسی نیاز دارد؛ ارکستر، گروه بازیگران، طراحی صحنه و ساختار اجرایی گسترده، طبیعتاً به سالنی متفاوت از یک بلکباکس یا سالن تئاتر معمولی احتیاج دارد.
اما سالن بزرگ فقط امکانات بزرگ به همراه نمیآورد؛ یک تغییر مهم در رابطه اثر با مخاطب نیز ایجاد میکند.
در سالنهای کوچک، بازیگر و تماشاگر فاصله چندانی با یکدیگر ندارند. نفس، سکوت، نگاه و کوچکترین تغییر در چهره بازیگر میتواند بخشی از تجربه تئاتری باشد. در یک سالن بزرگ، اما تصویر و صدا باید بتوانند این فاصله را جبران کنند.
از همینرو، «آرش» بیش از آنکه صرفاً یک نمایش بزرگ باشد، تجربهای است که باید برای یک فضای بزرگ طراحی شده باشد.
تئاتر لوکس و پرسش قدیمی قیمت بلیت
یکی از حاشیههای مهم این پروژه، قیمت بلیت آن بود؛ قیمتهایی که در پیشفروش تا محدوده نزدیک به پنج میلیون تومان رسید و بحث درباره نسبت تئاتر با اقتصاد سرگرمی و دسترسی مخاطب را دوباره مطرح کرد.
البته مقایسه یک پروژه ارکسترال با یک نمایش کوچک صحنهای از نظر هزینه تولید دقیق نیست. «آرش» با ارکستر، گروه بزرگ بازیگران، امکانات فنی، سالن بزرگ و تولیدی در این مقیاس، طبیعتاً ساختار اقتصادی متفاوتی دارد.
با این حال، پرسش اجتماعی همچنان پابرجاست: تئاتر در حال تبدیل شدن به چه نوع تجربهای است؟
در سالهای اخیر، بخشی از تولیدات نمایشی به سمت الگویی حرکت کردهاند که در آن نامهای مشهور، سالنهای بزرگ، قیمت بالاتر بلیت و تجربهای نزدیک به سرگرمیهای لوکس در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
«آرش» را میتوان یکی از نمونههای قابل توجه این روند دانست.
موضوع البته صرفاً گران بودن یک بلیت نیست. مسئله بزرگتر، تغییر مخاطب هدف تئاتر است؛ اینکه آیا تئاتر همچنان هنری برای طیف گستردهای از مردم باقی میماند یا به تدریج به تجربهای تبدیل میشود که بخش مشخصی از جامعه توان حضور در آن را دارد.
این پرسش بهخصوص زمانی جدیتر میشود که موضوع نمایش، اسطورهای عمومی و متعلق به حافظه جمعی یک ملت باشد.
اسطوره در عصر ستارهها
«آرش» در نقطه تلاقی چند جریان مهم ایستاده است: اسطوره و فرهنگ ایرانی، تئاتر و موسیقی، اقتصاد سرگرمی، سالنهای بزرگ و ستارههای سینما.
همین ترکیب، آن را به چیزی فراتر از یک اجرای نمایشی تبدیل میکند.
از یک طرف، آرش یکی از عمومیترین شخصیتهای فرهنگی ایران است؛ قهرمانی که متعلق به یک فرد یا گروه خاص نیست. از طرف دیگر، اجرای معاصر او در قالب پروژهای بزرگ، با چهرههایی مانند طناز طباطبایی، مهدی پاکدل و علی شادمان، او را وارد مناسبات تازهای از تولید و مصرف فرهنگی میکند.
این همان نقطهای است که «آرش» میتواند محل تأمل باشد.
چگونه میتوان یک اسطوره را از موزه بیرون آورد و به زندگی امروز آورد، بدون اینکه آن را به یک محصول صرفاً تجاری تبدیل کرد؟
چگونه میتوان از ظرفیت ستارهها برای جذب مخاطب استفاده کرد، بدون اینکه شخصیت اسطورهای زیر سایه نام بازیگران قرار بگیرد؟
و چگونه میتوان یک پروژه عظیم و پرهزینه تولید کرد، بدون اینکه تئاتر از معنای اصلی خود، یعنی ارتباط زنده و مستقیم انسان با انسان، فاصله بگیرد؟
پاسخ این پرسشها را نه در تبلیغات پروژه، بلکه باید در خود اجرا جستوجو کرد.
آرش امروز چه چیزی برای گفتن دارد؟
شاید مهمترین پرسش درباره هر بازخوانی از آرش همین باشد: آرش امروز چه معنایی دارد؟
اگر قرار باشد آرش صرفاً داستانی درباره پرتاب یک تیر و تعیین یک مرز باشد، احتمالاً چیز تازهای برای گفتن ندارد. اما اگر آرش را داستان انسانی بدانیم که ناگهان در برابر انتخابی قرار میگیرد که سرنوشت خودش و دیگران را تغییر میدهد، آنوقت این اسطوره همچنان ظرفیت زنده شدن دارد.
در چنین خوانشی، آرش فقط قهرمان یک سرزمین نیست؛ انسانی است که باید تصمیم بگیرد چه چیزی ارزش فدا کردن دارد.
و شاید به همین دلیل است که این اسطوره هنوز میتواند روی صحنه تئاتر ظاهر شود.
«آرش» اکنون در رویال هال اسپیناس پالاس، میان ارکستر و بازیگران، میان شکوه صحنه و قصهای کهن، میان ستارههای امروز و قهرمانی از گذشته ایستاده است.
ارزش نهایی چنین پروژهای اما نه در بزرگی سالن، تعداد بازیگران یا حجم ارکستر، بلکه در یک چیز سنجیده میشود: اینکه آیا بعد از خاموش شدن نورها و پایان موسیقی، تصویری از آرش در ذهن تماشاگر باقی میماند یا نه.
تصویری که بتواند اسطوره را از گذشته به امروز پیوند بزند.
چرا که آرش، پیش از آنکه یک نام در تاریخ اسطورههای ایران باشد، داستان یک انتخاب است؛ و هر نسل، دیر یا زود، ناچار است آرش خودش را پیدا کند.
