جمهوریت – تحریریه اقتصادی – نیلوفر توتونچی:
کالابرگ؛ از ابزار جنگی تا سیاست رفاهی نوین
کالابرگ در حافظه تاریخی جامعه ایرانی مفهومی آشناست. از دهه ۶۰ و دوران جنگ تحمیلی گرفته تا مقاطع مختلف پس از آن، هرگاه اقتصاد کشور با فشارهای بیرونی، کاهش منابع ارزی یا جهش قیمتها مواجه شده، دولتها به سراغ نوعی از نظام سهمیهبندی و حمایت غیرنقدی رفتهاند. فلسفه اصلی این سیاست، حفاظت از حداقل معیشت خانوارها و تضمین دسترسی اقشار مختلف جامعه به کالاهای اساسی بوده است.
در دهههای بعد، با تغییر ساختار اقتصاد و حرکت به سمت پرداخت یارانههای نقدی، کالابرگ برای مدتی از دستور کار خارج شد. اما تجربه تورم مزمن، کاهش قدرت خرید و نوسانات شدید قیمت کالاهای اساسی نشان داد که یارانه نقدی، بهتنهایی ابزار کارآمدی برای حفظ امنیت غذایی نیست. همین واقعیت، زمینه بازگشت دوباره کالابرگ، اینبار در قالب «کالابرگ الکترونیک» را فراهم کرد.
اعلام پوشش ۸۰ میلیونی؛ عددی بزرگ، پرسشی بزرگتر
اظهارات شب گذشته وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی مبنی بر اعطای کالابرگ به حدود ۸۰ میلیون ایرانی و حذف تنها ۸ میلیون نفر از دهک بالای درآمدی، از نظر عددی، یکی از گستردهترین طرحهای حمایتی تاریخ کشور را ترسیم میکند. با این حال، تجربههای گذشته نشان داده که اعداد بزرگ لزوماً به معنای تحقق کامل در میدان اجرا نیستند.
مسئله اصلی افکار عمومی این است که «۸۰ میلیون نفر» دقیقاً چه کسانی هستند؟ آیا دهکبندیها بهدرستی انجام شده؟ آیا خانوارهایی که در ظاهر درآمد بالاتری دارند اما عملاً زیر فشار هزینههای مسکن، درمان و آموزش قرار دارند، از این حمایت حذف نمیشوند؟ این ابهامات اگرچه طبیعی است، اما پاسخ به آنها نیازمند شفافیت دادهای، اطلاعرسانی دقیق و اقناع افکار عمومی است.
بودجه ۱۴۰۵؛ پشتوانه مالی یا تکرار وعده؟
نکته مهم و متفاوت در دور جدید اجرای کالابرگ، پیشبینی منابع مشخص در لایحه بودجه ۱۴۰۵ است. برخلاف برخی طرحهای حمایتی گذشته که با کسری منابع یا تأمینهای ناپایدار مواجه بودند، دولت و مجلس اینبار تلاش کردهاند ردیفهای مشخص و نسبتاً پایداری برای تأمین مالی کالابرگ در نظر بگیرند.
همین مسئله، در صورت اجرای دقیق، میتواند یکی از نقاط قوت طرح باشد؛ چراکه استمرار و پیشبینیپذیری، شرط اصلی موفقیت هر سیاست حمایتی است. کالابرگ مقطعی، نهتنها اثر پایداری ندارد، بلکه میتواند انتظارات تورمی و نارضایتی اجتماعی ایجاد کند.
کالابرگ چقدر مؤثر بوده است؟ نگاهی به تجربههای اخیر
تجربه چند مرحله اجرای کالابرگ الکترونیک در سالهای اخیر نشان میدهد که این ابزار، اگر درست طراحی شود، میتواند اثرات مثبتی بر امنیت غذایی خانوارها داشته باشد. گزارشهای میدانی و دادههای رسمی حاکی از آن است که خانوارهای مشمول، در دوره دریافت کالابرگ، سهم بیشتری از سبد مصرفی خود را به کالاهای اساسی اختصاص دادهاند و از شوکهای قیمتی تا حدی مصون ماندهاند.
با این حال، چالشهایی مانند محدود بودن تنوع کالا، تفاوت کیفیت برندها، مشکلات فنی سامانهها و ناهماهنگی برخی فروشگاهها، از جمله موانعی بوده که اثربخشی طرح را کاهش داده است. این چالشها نشان میدهد که کالابرگ، بیش از آنکه یک تصمیم صرفاً اقتصادی باشد، نیازمند مدیریت اجرایی دقیق و هماهنگی بین دستگاهی است.
نقش وزارت جهاد کشاورزی؛ ستون پنهان موفقیت کالابرگ
در هر نظام کالابرگی، تأمین پایدار کالاهای اساسی، مهمترین حلقه زنجیره است؛ و اینجاست که نقش وزارت جهاد کشاورزی برجسته میشود. این وزارتخانه، مسئول سیاستگذاری، تولید، تنظیم بازار و تأمین بخش عمدهای از کالاهایی است که در سبد کالابرگ قرار میگیرند؛ از برنج و روغن گرفته تا گوشت، مرغ، لبنیات و شکر.
با نگاهی منصفانه و حمایتی، باید اذعان کرد که وزارت جهاد کشاورزی در سالهای اخیر، علیرغم محدودیتهای ارزی، خشکسالی و افزایش هزینههای تولید، توانسته در بسیاری از اقلام اساسی، ثبات نسبی ایجاد کند. افزایش تولید داخلی برخی محصولات، مدیریت واردات و استفاده از ذخایر راهبردی، از جمله اقداماتی بوده که امکان اجرای کالابرگ را فراهم کرده است.
البته انتظار از این وزارتخانه، فراتر از تأمین صرف کالا است. تنوعبخشی به اقلام، ارتقای کیفیت محصولات عرضهشده در قالب کالابرگ و جلوگیری از ایجاد بازار دوگانه (کالای کالابرگی و غیرکالابرگی) از جمله الزامات مرحله جدید این سیاست است.
کالابرگ یا یارانه نقدی؛ کدام عادلانهتر است؟
یکی از بحثهای جدی در فضای کارشناسی، مقایسه کالابرگ با یارانه نقدی است. موافقان کالابرگ معتقدند که این ابزار، یارانه را مستقیماً به هدف اصلی یعنی «کالای اساسی» میرساند و مانع از اثرگذاری تورم بر یارانه نقدی میشود. در مقابل، منتقدان نگران محدود شدن حق انتخاب خانوارها هستند.
واقعیت این است که در شرایط تورمی فعلی اقتصاد ایران، کالابرگ میتواند مکمل یارانه نقدی باشد، نه جایگزین مطلق آن. ترکیب این دو سیاست، در صورتی که با دقت اجرا شود، میتواند هم قدرت خرید را حفظ کند و هم امنیت غذایی را تضمین نماید.
برای اثربخشی بیشتر چه باید کرد؟
اگر دولت قصد دارد کالابرگ را به یک سیاست پایدار و قابل دفاع تبدیل کند، چند اقدام کلیدی ضروری است:
1. شفافیت در دهکبندی و اطلاعرسانی عمومی
2. افزایش تنوع و کیفیت کالاهای مشمول کالابرگ
3. هماهنگی کامل بین وزارت رفاه، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت صمت
4. تقویت زیرساختهای فنی و کاهش خطاهای سامانهای
5. نظارت مستمر بر قیمتها برای جلوگیری از تورم پنهان کالابرگی
کالابرگ بهعنوان آزمون اعتماد عمومی
کالابرگ امروز، صرفاً یک ابزار حمایتی نیست؛ بلکه به آزمونی برای سنجش کارآمدی دولت در مدیریت معیشت و اعتماد عمومی تبدیل شده است. وعده پوشش ۸۰ میلیونی، اگر با اجرای دقیق، تأمین پایدار کالا و اقناع افکار عمومی همراه شود، میتواند بخشی از فشارهای اقتصادی را کاهش دهد و نقش مثبتی در عدالت اجتماعی ایفا کند.
در این مسیر، نقش وزارت جهاد کشاورزی بهعنوان تأمینکننده امنیت غذایی کشور، نقشی کلیدی و تعیینکننده است؛ نقشی که تقویت آن، شرط موفقیت هر سیاست حمایتی در اقتصاد ایران خواهد بود.
- پزشکیان! فیلترینگ برای مردم، اینترنت آزاد برای خواص | این بود عدالتِ وعدهها؟»
- ضرغامی: فیلترینگ کمکی به حل مسائل نمیکند
- «لوکیشنگیت | رسوایی دیجیتال ستار هاشمی و واقعیت تلخ اینترنت طبقاتی در ایران»
- دستور پزشکیان برای سیاه کردن سیمکارتهای سفید
- ناگفته های جنگ با اسرائیل از زبان پاکپور فرمانده کل سپاه
- سرنوشت سهمیههای ذخیره شده در کارت سوخت با سهنرخی شدن بنزین
- بنزین در ایران؛ از کوپن تا کارت سوخت / روایت ۴ دهه قیمتگذاری و آینده سیاستهای مصرف
