جمهوریت -تحریریه بین الملل- کاوه برومندی:
بخش اول: اجلاس شرمالشیخ — چشمانداز صلح یا میدانی برای رقابت قدرتها؟
در روز ۱۳ اکتبر ۲۰۲۵، شهر ساحلی شرمالشیخ مصر میزبان یکی از پرحاشیهترین نشستهای خاورمیانه شد؛ نشستی که با عنوان «اجلاس صلح غزه» برگزار گردید و هدف آن اعلام آتشبس پایدار، آزادی گروگانها و آغاز بازسازی غزه بود.
این نشست با حضور رهبران بیش از بیست کشور از جمله مصر، ترکیه، قطر، امارات، فرانسه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا برگزار شد.
به گفته منابع آگاه، تمرکز اصلی اجلاس بر تثبیت آتشبس میان اسرائیل و حماس، ورود آزادانه کمکهای انساندوستانه و ایجاد سازوکار اداره غیرنظامی غزه بود.
اما دو غیبت بزرگ، فضای اجلاس را به شدت سیاسی کرد:
۱. ایران، به دلیل اختلافات بنیادین با دولت آمریکا و مخالفت با حضور اسرائیل در سازوکارهای منطقهای، از شرکت در نشست خودداری کرد.
۲. اسرائیل نیز بهطور رسمی حضور نیافت؛ دفتر نخستوزیر این کشور اعلام کرد زمان نشست با تعطیلات مذهبی یهودی همزمان بوده است.
در عوض، نمایندگان حماس از طریق میانجیگران قطری و مصری در حاشیه اجلاس حضور غیرمستقیم داشتند. بنا به گزارش گاردین و اکسیوس، این حضور پشت پرده سرآغاز توافقی شد که در نهایت به اعلام صلح اولیه میان طرفها منجر شد.
بخش دوم: ترامپ در مرکز ماجرا — از «صلح با ایران» تا گاف جغرافیایی
۱. وعده توافق با ایران
در حاشیه اجلاس، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در مصاحبههایی با شبکههای فاکسنیوز و الجزیره مدعی شد که به دنبال رسیدن به توافقی تازه با ایران است.
او گفت:
«میخواهم با ایران به توافق برسم. ایرانیها مردم باهوشی هستند و به دنبال صلحاند. هر وقت آماده باشند، من هم آمادهام.»
ترامپ افزود:
«اگر ایران از تهدید همسایگان دست بکشد، از حمایت گروههای مسلح نیابتی صرفنظر کند و حق موجودیت اسرائیل را بپذیرد، صلح واقعی ممکن خواهد بود.»
این سخنان در حالی مطرح شد که وی پیشتر در جمع نمایندگان کنست اسرائیل گفته بود:
«ما تاسیسات هستهای ایران را نابود کردیم. حالا وقت آن است که توافق صلح را با ایرانیها امضا کنیم.»
اظهاراتی که به تعبیر برخی تحلیلگران، بیشتر به «معاملهای سیاسی با پوشش صلح» شباهت دارد تا یک توافق متوازن بینالمللی.
۲. دخالت کوشنر و ویتکاف در مذاکرات با حماس
یکی از جنجالیترین ابعاد اجلاس شرمالشیخ، دیدار پنهانی تیم ترامپ با رهبران حماس بود.
به گزارش پایگاه آمریکایی اکسیوس، جرد کوشنر (داماد ترامپ) و استیو ویتکاف (مشاور اقتصادی نزدیک به او) چهارشنبهشب پیش از نشست اصلی، با خلیل الحیه و دیگر رهبران حماس دیدار کردهاند.
در این دیدار که با حضور مقامات اطلاعاتی قطر، ترکیه و مصر در هتلی در شرمالشیخ انجام شد، نمایندگان ترامپ به حماس «تضمین مستقیم» دادهاند که واشنگتن اجازه ازسرگیری جنگ از سوی اسرائیل را نخواهد داد، مشروط بر اینکه حماس مفاد توافق آتشبس را رعایت کند.
منابع قطری گفتهاند همین دیدار، بنبست مذاکرات را شکست و زمینهساز اعلام توافق در پایان اجلاس شد.
این نخستین گفتوگوی مستقیم بین مقامهای نزدیک به دولت آمریکا و رهبران حماس از زمان تشکیل این گروه در سال ۱۹۸۷ محسوب میشود؛ اقدامی که حتی در دوره اوباما نیز سابقه نداشت و واکنش تند تلآویو را به دنبال داشت.
۳. گاف بزرگ ترامپ
در میانه نشست خبری خود در هواپیمای «ایر فورس وان»، ترامپ مرتکب گاف عجیبی شد و گفت:
«میتوان با پای پیاده از ایران به قطر رفت، فاصلهشان یک ثانیه است!»
این اظهارنظر، که از نظر جغرافیایی کاملاً نادرست است، با موجی از واکنشها در رسانههای بینالمللی و شبکههای اجتماعی روبهرو شد. کاربران بسیاری نوشتند «رئیسجمهوری که نقشه خاورمیانه را نمیداند، میخواهد صلح خاورمیانه را مدیریت کند!»
۴. رجزخوانی و تناقض در سخنان
ترامپ در کنار شعار «صلح»، از حملات نظامی به ایران نیز سخن گفت:
«اگر ما تاسیسات اتمی ایران را نابود نکرده بودیم، اکنون ایران به بمب هستهای دست یافته بود.»
او در عین حال افزود:
«نه آمریکا و نه اسرائیل دنبال تنش با مردم ایران نیستند؛ ما دنبال صلح هستیم.»
این ترکیب از لحن تهدیدآمیز و صلحجویانه، بازتابی از همان سیاست سنتی ترامپ است که خود آن را «صلح از طریق قدرت» مینامد.
بخش سوم: بازتابها و مواضع کشورهای منطقه
لبنان: دعوت به گفتوگو
رئیسجمهور لبنان، «جوزف عون»، در حاشیه اجلاس تأکید کرد که کشورش آماده مذاکره با اسرائیل برای حل مشکلات باقیمانده است. او گفت:
«امروز فضای عمومی، فضای توافق و مصالحه است و چارهای جز گفتوگو وجود ندارد.»
این موضع، نشانهای از تغییر رویکرد تدریجی در منطقه به سوی مصالحه و گفتوگو تعبیر شد.
ترکیه و بحران نتانیاهو
در جریان اجلاس، بحران دیپلماتیکی نیز رخ داد:
طبق گزارش سیانان و خبرگزاری فرانسه، هواپیمای رئیسجمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان، زمانی که شنید بنیامین نتانیاهو در راه شرمالشیخ است، از فرود خودداری کرد و تنها زمانی به زمین نشست که حضور نتانیاهو لغو شد.
منابع دیپلماتیک تأیید کردهاند که ترکیه فشار شدیدی برای حذف نخستوزیر اسرائیل از فهرست شرکتکنندگان وارد کرده بود.
غیبت ایران؛ حضور در سایه
ایران از دعوت رسمی مصر برای حضور در اجلاس خودداری کرد.
به گفته محمد قوچانی، مدیر مجله «آگاهی نو»، این تصمیم دولت ایران گرچه «اصولی و مبتنی بر استقلال سیاسی» توصیف میشود، اما کشور را از حضور در صحنهای که تصمیمهای کلان منطقه در آن رقم میخورد، دور کرد.
قوچانی در تحلیلی نوشت:
«اگر در شرمالشیخ حضور مییافتیم، میتوانستیم با صدای بلند اعتراض کنیم، بدون آنکه مخل صلح شناخته شویم. اکنون باید سوگند بخوریم که مخالف صلح نیستیم.»
او در پایان یادآور شد:
«بین جنگ و تسلیم، راه سومی هم هست: مبارزه فعال با استعمار جدید غرب.»
بخش چهارم: تحلیل و چشمانداز
۱. فرصت تاریخی برای صلح
خستگی عمومی از جنگ، فشارهای اقتصادی و تغییر موازنه قدرت در منطقه، بستری بیسابقه برای توافقی سیاسی فراهم کرده است.
اگر مصر، ترکیه و قطر بتوانند نقش میانجیگر را حفظ کنند، احتمال عبور از مرحله آتشبس به مرحله بازسازی و حاکمیت مشترک فلسطینی وجود دارد.
۲. چالشهای بزرگ
اما خطر بازگشت به درگیری همچنان جدی است. نبود سازوکار نظارتی مؤثر، اختلاف میان گروههای فلسطینی و بیاعتمادی تهران و تلآویو، هر لحظه میتواند روند صلح را متوقف کند.
۳. نقش ترامپ؛ میان معامله و ماجراجویی
ترامپ تلاش میکند با نمایش صلحطلبی، همزمان هم وجهه داخلی خود را بهبود بخشد و هم کنترل ابتکار عمل منطقهای را در دست بگیرد.
اما تناقض در سخنان او — از حمله به ایران تا دعوت به مذاکره — باعث شده که بسیاری او را نه به عنوان میانجی، بلکه به عنوان بازیگر غیرقابل پیشبینی صحنه ببینند.
۴. آینده نقش ایران
غیبت ایران، در ظاهر به معنای انزواست، اما در واقع، این کشور همچنان یکی از مؤلفههای اصلی هر توافق منطقهای باقی خواهد ماند.
بدون رضایت تهران، هیچ ساختار پایداری در غزه و لبنان قابل تصور نیست.
اجلاس شرمالشیخ اگرچه به ظاهر نقطه عطفی برای پایان جنگ غزه بود، اما در عمل آغاز مرحلهای تازه از رقابت دیپلماتیک در خاورمیانه است.
ترامپ با وعدههای صلح و گافهای پیدرپی، بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است.
صلح خاورمیانه همچنان به یک توازن ظریف میان قدرت، منافع و اعتماد نیاز دارد — و شرمالشیخ تنها یکی از ایستگاههای این مسیر پرسنگلاخ است.
بیشتر بخوانید:
