جمهوریت – تحریریه سیاسی: اظهارات اخیر رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، درباره بازگشت قریبالوقوع بازرسان این نهاد به ایران، بار دیگر پرونده پرتنش و پیچیده روابط تهران و آژانس را به صدر اخبار بازگردانده است؛ روابطی که در سالهای اخیر از همکاریهای فنی تا شدیدترین تنشهای سیاسی، از توافق و تفاهم تا اتهامزنیهای متقابل، فراز و نشیبهای کمسابقهای را تجربه کرده است. اکنون و همزمان با آغاز دور تازهای از مذاکرات و کاهش بخشی از تنشها میان ایران و آمریکا، این پرسش مطرح است که آیا تهران و آژانس در آستانه ورود به مرحلهای تازه قرار گرفتهاند یا بیاعتمادیهای انباشتهشده همچنان بر مناسبات دو طرف سایه خواهد انداخت؟
«به زودی بازرسان آژانس به ایران بازخواهند گشت.» این جملهای بود که رافائل گروسی در جریان سفر خود به ژاپن و در یک نشست خبری مطرح کرد؛ جملهای که اگرچه کوتاه بود، اما به سرعت بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی و داخلی پیدا کرد.
اظهارات مدیرکل آژانس در شرایطی مطرح میشود که پس از جنگ ۱۲ روزه و حملات آمریکا و اسرائیل به برخی مراکز هستهای و تأسیسات مرتبط با برنامه غنیسازی ایران، روند بازرسیهای آژانس عملاً متوقف شده بود و سطح همکاریهای فنی میان تهران و این نهاد بینالمللی به پایینترین سطح در سالهای اخیر رسیده بود.
اکنون اما همزمان با آغاز روند تازه گفتوگوهای تهران و واشنگتن، کاهش بخشی از تحریمها، بازگشایی مسیرهای صادرات نفت و آغاز مذاکرات کارشناسی، موضوع ازسرگیری همکاریهای هستهای و بازگشت بازرسان آژانس بار دیگر روی میز قرار گرفته است.
روابطی که هیچگاه عادی نبود
پرونده هستهای ایران از همان ابتدای ورود آژانس به آن، هرگز یک پرونده صرفاً فنی باقی نماند. تهران همواره تأکید کرده است که برنامه هستهای کشور ماهیتی صلحآمیز دارد و نظارتهای آژانس باید در چارچوب تعهدات پادمانی و بدون ملاحظات سیاسی انجام شود.
در مقابل، آژانس طی سالهای مختلف در گزارشهای خود خواستار پاسخگویی ایران درباره برخی موضوعات، دسترسیهای بیشتر و شفافسازی درباره فعالیتهای هستهای شده است.
اوج همکاری میان ایران و آژانس را میتوان در سالهای پس از توافق برجام مشاهده کرد؛ زمانی که ایران گستردهترین نظام نظارتی تاریخ آژانس را پذیرفت و بازرسان این نهاد دسترسیهای بیسابقهای به تأسیسات هستهای کشور پیدا کردند.
اما خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، بازگشت تحریمها و کاهش تدریجی تعهدات هستهای ایران، عملاً مناسبات تهران و آژانس را وارد مرحلهای جدید کرد؛ مرحلهای که در آن اختلافات سیاسی بهتدریج بر همکاریهای فنی غلبه یافت.
از اختلاف بر سر دوربینها تا اتهامهای بیسابقه
در سالهای اخیر، یکی از اصلیترین محورهای اختلاف میان تهران و آژانس، موضوع تجهیزات نظارتی، دوربینهای نصبشده در مراکز هستهای و نحوه دسترسی بازرسان بوده است.
ایران بارها اعلام کرده است که بخشی از اقدامات محدودکننده خود در حوزه نظارت، واکنشی به نقض تعهدات طرفهای غربی، تداوم تحریمها و فشارهای سیاسی بوده است.
همزمان، برخی مقامات و جریانهای سیاسی در ایران انتقادهای شدیدی متوجه رافائل گروسی و آژانس کردند و حتی اتهامهایی درباره درز اطلاعات هستهای ایران و استفاده سرویسهای اطلاعاتی خارجی از دادههای فنی مطرح شد.
پس از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران، این انتقادها شدت بیشتری گرفت. شماری از چهرههای سیاسی و رسانهای در داخل کشور، آژانس و شخص گروسی را متهم کردند که گزارشها و اطلاعات ارائهشده از سوی این نهاد زمینهساز اقدامات نظامی علیه ایران شده است.
تهران بارها تأکید کرده است که انتظار دارد آژانس نسبت به حمله به تأسیسات هستهای تحت نظارت خود موضعی شفاف و قاطع اتخاذ کند.
تندترین مواضع علیه گروسی
در ماههای گذشته، انتقادها از مدیرکل آژانس به سطح کمسابقهای رسید. برخی مسئولان و چهرههای سیاسی ایرانی، عملکرد گروسی را «غیرحرفهای»، «سیاسی» و «متأثر از فشارهای غرب» توصیف کردند.
شهید دکتر علی لاریجانی نیز در مقاطع مختلف، ضمن انتقاد از رویکرد آژانس، نسبت به سیاسی شدن این نهاد هشدار داده بود. افزون بر او، دیگر مقامهای ایرانی نیز بارها تأکید کردهاند که آژانس باید از رفتار دوگانه و رویکردهای سیاسی فاصله بگیرد و صرفاً در چارچوب وظایف فنی خود عمل کند.
در همین چارچوب، ایران در مقاطعی از پذیرش برخی بازرسان آژانس خودداری کرد و اعلام کرد که بر اساس حقوق مندرج در موافقتنامههای پادمانی، حق انتخاب و پذیرش بازرسان را برای خود محفوظ میداند.
گروسی چه میگوید؟
در سوی مقابل، رافائل گروسی همواره تأکید کرده است که آژانس یک نهاد فنی و مستقل است و وظیفهای جز راستیآزمایی فعالیتهای هستهای کشورها ندارد.
مدیرکل آژانس بارها اعلام کرده که بدون همکاری ایران، امکان ارائه تصویری کامل از وضعیت برنامه هستهای این کشور وجود ندارد و از تهران خواسته است همکاریهای خود را گسترش دهد.
گروسی همچنین پس از حملات نظامی به تأسیسات هستهای ایران، نسبت به خطرات امنیتی و پیامدهای احتمالی چنین اقداماتی هشدار داده و بر ضرورت بازگشت همه طرفها به مسیر دیپلماسی تأکید کرده است.
بازگشت بازرسان؛ آغاز فصل جدید یا آتشبس موقت؟
اظهارات اخیر گروسی درباره بازگشت بازرسان به ایران را میتوان نشانهای از تلاش دو طرف برای عبور از دوره تقابل حداکثری دانست.
با این حال، واقعیت آن است که سطح بیاعتمادی میان تهران و آژانس همچنان بالاست. ایران انتظار دارد آژانس استقلال خود را حفظ کند و از سیاسی شدن پرونده هستهای جلوگیری شود؛ در مقابل، آژانس نیز خواهان دسترسیهای لازم برای انجام مأموریتهای راستیآزمایی است.
به همین دلیل، آینده روابط ایران و آژانس بیش از هر چیز به میزان پایبندی دو طرف به تعهدات، نحوه اجرای تفاهمهای جدید و همچنین سرنوشت مذاکرات سیاسی میان تهران و واشنگتن بستگی خواهد داشت.
آنچه مسلم است این است که بازگشت احتمالی بازرسان آژانس به ایران صرفاً یک تحول فنی نیست؛ بلکه آزمونی مهم برای سنجش میزان اعتمادسازی میان ایران، آژانس و طرفهای درگیر در پرونده هستهای به شمار میرود؛ آزمونی که میتواند مسیر آینده دیپلماسی هستهای را تعیین کند.
