جمهوریت -تحریریه سیاسی – امیر احمدی:
پایان یک دوره دهساله
«قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت در ۲۶ مهر بهصورت خودکار خاتمه مییابد و موضوع ایران از دستورکار شورای امنیت خارج میشود.»
این جمله را عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در کامپالا، پایتخت اوگاندا، در جریان نوزدهمین اجلاس وزرای خارجه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد (NAM) بیان کرد.
او گفت این موضع نه تنها نظر ایران بلکه نظر روسیه، چین و چند عضو دیگر شورای امنیت نیز هست.
عراقچی افزود: «اقدام سه کشور اروپایی در فعالسازی سازوکار موسوم به اسنپبک غیرقانونی است و از نظر ۱۲۱ کشور عضو جنبش، چنین سازوکاری اصلاً فعال نشده است. بنابراین، قطعنامه ۲۲۳۱ همچنان پابرجاست و تحریمهای گذشته بازنگشته است.»
موضع مخالف واشنگتن و تروئیکای اروپا
اما این برداشت مورد پذیرش غرب نیست. آمریکا و تروئیکای اروپایی (انگلیس، فرانسه، آلمان) معتقدند که ایران با نقض محدودیتهای هستهای خود، برجام را بیاعتبار کرده و شرایط برای فعالسازی «مکانیزم ماشه» (Snapback) فراهم شده است.
این مکانیزم، طبق بند ۱۱ قطعنامه ۲۲۳۱، به هر عضو برجام اجازه میدهد در صورت «عدم پایبندی اساسی» طرف مقابل، تحریمهای پیشین شورای امنیت را بدون نیاز به رأیگیری بازگرداند.
در سال ۱۳۹۹ نیز دولت ترامپ بهرغم خروج از برجام، مدعی فعالسازی این سازوکار شد؛ ادعایی که آن زمان نیز با مخالفت قاطع سایر اعضای شورا روبهرو گردید.
اکنون سه کشور اروپایی در اقدامی مشابه اعلام کردهاند که بهدلیل عدم اجرای کامل تعهدات هستهای از سوی ایران، محدودیتهای تسلیحاتی و موشکی نباید منقضی شود.
در مقابل، تهران، مسکو و پکن این ادعا را «فاقد وجاهت حقوقی» میدانند و تأکید دارند که هیچ سازوکاری از سوی شورای امنیت فعال نشده است. از نگاه این کشورها، برجام هنوز پابرجاست و قطعنامه ۲۲۳۱ پس از ده سال، طبق مفاد خود، به پایان طبیعیاش میرسد.
برجام؛ از توافق تاریخی تا چالش دائمی
برجام در تیرماه ۱۳۹۴ با هدف حل مناقشه هستهای ایران و لغو تحریمها امضا شد. این توافق تاریخی در همان زمان با قطعنامه ۲۲۳۱ رسمیت یافت و همه تحریمهای شورای امنیت را لغو کرد.
اما خروج یکجانبه آمریکا در اردیبهشت ۱۳۹۷، بازگشت تحریمهای ثانویه و ناتوانی اروپا در عمل به تعهداتش، موجب شد ایران گامبهگام سطح تعهدات خود را کاهش دهد.
با وجود تلاشهایی برای احیای برجام در سالهای اخیر، مذاکرات وین بینتیجه ماند. اکنون، با پایان یافتن مهلت دهساله قطعنامه، جهان بار دیگر بر سر تفسیر آن دوپاره شده است:
تهران از «پایان قانونی» سخن میگوید و واشنگتن و متحدانش از «لزوم تمدید محدودیتها».
اجلاس کامپالا؛ پیروزی دیپلماتیک برای تهران
در این میان، اجلاس جنبش عدم تعهد در کامپالا برای ایران دستاوردی مهم به همراه داشت. در سند نهایی اجلاس، اقدام سه کشور اروپایی غیرقانونی دانسته شد و حملات رژیم صهیونیستی به ایران نیز در دو بند جداگانه بهشدت محکوم گردید.
عراقچی گفت: «حمایت ۱۲۱ کشور عضو از موضع ایران، نشان داد که تلاش غرب برای انزوای ایران در شورای امنیت ناکام مانده است.»
جمعبندی: پایان قطعنامه، آغاز مناقشهای تازه
پایان قطعنامه ۲۲۳۱ از نظر ایران بهمعنای خروج پرونده کشور از شورای امنیت است، اما از دید آمریکا و اروپا، این قطعنامه تا حلوفصل کامل نگرانیهای هستهای معتبر باقی میماند.
بهبیان دیگر، اگرچه یک پرونده حقوقی بسته میشود، اما پروندهای سیاسی همچنان گشوده است.
کارشناسان معتقدند ایران اکنون در موقعیتی قرار دارد که میتواند با تکیه بر حمایت کشورهای جنبش عدم تعهد و روابط مستحکم با روسیه و چین، دور تازهای از دیپلماسی فعال و چندجانبه را آغاز کند — دیپلماسیای که سرنوشت آن، همچنان در میدان اعتمادسازی و تعامل تعیین خواهد شد.
بیشتر بخوانید:
