جمهوریت – با وجود آنکه ایران منابع آب تجدیدپذیر سرانهاش تا ۲۵ برابر بیشتر از کشورهای حوزه خلیج فارس است، اما در تابستان ۱۴۰۴ وارد بحرانی بیسابقه شدهایم. سدها خالیاند، چاهها افت کردهاند، و مسئولان هشدار میدهند: پروژههایی که تنش آبی ایجاد کنند—چه اشتغال خرد و چه راهسازی—تسهیلات و اعتبار دریافت نخواهند کرد. همه دستگاهها باید پیوست پایداری آب داشته باشند.
ریشهها و عوامل بحران
۱. خشکسالی مداوم و کاهش بارش
کشور برای پنجمین سال متوالی درگیر خشکسالی شده است؛ بارشها تا ۳۵ تا ۴۰ درصد کمتر از متوسط بلندمدت بوده است. این موضوع باعث شده ورودی آب به سدها به شدت کاهش یابد و حجم آب ذخیرهشده در برخی سدها به زیر ۲۰ درصد برسد.
۲. مدیریت نادرست منابع
سدسازی بیرویه، حفر چاههای غیرمجاز، برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی و مصرف بیرویه، موجب تخلیه سفرههای زیرزمینی و فرونشست زمین شدهاند.
۳. ناترازی فاحش عرضه و تقاضا
تقاضای آب، بهویژه در بخش کشاورزی و شهری، بسیار بیشتر از ظرفیت تأمین منابع است. اکنون مصرف آب شرب در تهران حدود ۵ برابر منابع آب تجدیدپذیر استان است. تهران با الگوی مصرف حدود ۳۲۰ تا ۳۷۰ لیتر در روز در هر نفر، از استانداردهای جهانی بسیار بالاتر است.
۴. تأثیرات اقتصادی و زیرساختی
فرونشست خاک، تورم غذایی، تهدید امنیت غذایی و فشار بر زیرساختها از پیامدهای مستقیم بحران کمآبی است.
آمارهای کلیدی
کاهش ورودی آب به سدهای کشور در تابستان ۱۴۰۴ نسبت به میانگین بلندمدت، حدود ۳۵ تا ۴۱ درصد برآورد شده است.
حجم موجودی آب در سدهای کشور بین ۲۶ تا ۲۷ میلیارد مترمکعب گزارش شده که تنها معادل ۵۰ درصد ظرفیت کل آنهاست.
ذخیره سدهای تهران در حال حاضر تنها بین ۱۴ تا ۲۰ درصد ظرفیت نظری است که زنگ خطر جدی برای پایتخت بهشمار میرود.
سرانه مصرف آب در تهران حدود ۳۲۰ تا ۳۷۰ لیتر در روز برای هر نفر است، که چندین برابر میزان استاندارد جهانی مصرف خانگی است.
بیش از ۳۰۰ شهر در ۲۳ استان کشور با تنش آبی مواجه شدهاند و بسیاری از دشتها به وضعیت بحرانی یا ممنوعه رسیدهاند.
اظهارات و مواضع مقامات
- وزیر نیرو وضعیت ذخایر آب را «بیسابقه» توصیف کرده و اعلام کرده است که از این پس هیچ پروژهای—حتی در مقیاس اشتغال خرد یا راهسازی—در صورت نداشتن پیوست پایداری آب، امکان دریافت اعتبار یا تسهیلات نخواهد داشت.
- برخی کارشناسان از بحران فعلی با عنوان «بمب ساعتی ناترازی آب» یاد میکنند. طبق اعلام آنها، حدود ۵۷ تا ۶۰ درصد آب مصرفی کشور از منابع زیرزمینی تأمین میشود؛ منابعی که در حال نابودی هستند.
- تأکید شده که راهحل پایدار این بحران، نه افزایش تأمین آب با هزینههای هنگفت، بلکه مدیریت مصرف، افزایش بهرهوری و کنترل رشد جمعیت در مناطق پرمصرف است.
اما راهکارها و پیشنهادها چیست؟
- کاهش مصرف آب در بخش شهری: کاهش سرانه مصرف از میانگین ۲۵۰ لیتر به کمتر از ۱۶۸ لیتر برای هر نفر، استفاده از کنتورهای هوشمند و مقابله با هدررفت آب در شبکه توزیع.
- نگهداشت منابع زیرزمینی: انسداد چاههای غیرمجاز، تغییر الگوی کشت در کشاورزی، و افزایش آگاهی و مشارکت کشاورزان در حفظ منابع آب.
- مدیریت تقاضا در کشاورزی: جایگزینی محصولات پرمصرف با گیاهان کمآببر، توسعه سیستمهای آبیاری قطرهای و کاهش سطح زیر کشت محصولاتی مانند برنج.
- پویش ملی برای اصلاح الگوی مصرف: فرهنگسازی عمومی، اطلاعرسانی در رسانهها و مدارس، و مشارکت مردم در مدیریت بحران.
- الزام به پیوست پایداری آب: همه پروژههای توسعهای—اعم از دولتی، خصوصی یا عمومی—باید دارای پیوست پایداری آب باشند. بدون آن، پروژه از دریافت حمایت و مجوز محروم خواهد شد.
نهایتا اینکه ایران اگرچه به لحاظ منابع آبی تجدیدپذیر در مقایسه با کشورهای حاشیه خلیج فارس در وضعیت بهتری قرار دارد، اما سوءمدیریت، بیتوجهی به پایداری، رشد مصرف بیرویه و خشکسالیهای پیدرپی، کشور را در وضعیت نگرانکنندهای قرار داده است. عبور از بحران آب، نیازمند نگاه جدید، همکاری عمومی، شفافیت نهادی و سیاستگذاری جسورانه در مصرف و توسعه است.
بیشتر بخوانید:
