جمهوریت – شادی آموزگار:
رونق دوباره سینمای اجتماعی؛ موفقیت «پیرپسر» در گیشه و پسزمینههای سیاسی
فیلم «پیرپسر» که در سال ۱۴۰۰ ساخته شد و بالاخره از خرداد ۱۴۰۴ به اکران عمومی درآمد، داستان مردی مستبد و روابط پیچیدهاش با دو پسرش را روایت میکند.
داستان «پیرپسر» دربارهٔ خانوادهای سهنفره شامل غلام (با بازی حسن پورشیرازی) و دو پسرش است که در آپارتمانی قدیمی و دوطبقه زندگی میکنند. علی (با بازی حامد بهداد) و رضا (با بازی محمد ولیزادگان) دو پسر غلام هستند که هر کدام مادری جدا از دیگری داشتهاند. دو پسر که در آستانهٔ میانسالگی قرار دارند، مصرانه تلاش میکنند پدر را راضی به فروش خانه کنند، اما غلام که مردی معتاد، دائمالخمر و هوسباز است هر بار از این کار طفره میرود و بیش از آنکه نگران آیندهٔ فرزندانش باشد، در پی لذتجویی و خوشگذرانی است. رابطهٔ میان غلام و پسرانش هیچ شباهتی به روابط معمول میان پدر و فرزند ندارد و هر رویدادی که در جریان داستان رخ میدهد، این پیوند را پیچیدهتر کرده و اندک عاطفهٔ باقیمانده را نیز بهتدریج از میان میبرد. فیلم با صحنهای آغاز میشود که علی و رضا، در حال گفتگو هستند. رضا از علی میخواهد که کار پدرشان را یکسره کنند و با حسرت از اینکه چرا دفعه قبل، وقتی پدر از حال رفته بود، کار را تمام نکردهاند، سخن میگوید.
این فیلم، به رغم طولانی بودنش (۱۹۰ دقیقه) و موضوع خاصش، در هفتههای ابتدایی اکران بیش از ۵۱ درصد فروش کل سینمای ایران را به خود اختصاص داد؛ موفقیتی که طی سالهای گذشته برای فیلمهای درام اجتماعی تقریباً بیسابقه بود.
اما در کنار تحسینهای منتقدان و استقبال تماشاگران، «پیرپسر» هدف حملات گستردهای قرار گرفت که بخشی از آن از سوی چهرههای سیاسی و فرهنگی صورت گرفت. این حملات نشان داد که سینمای اجتماعی ایران هنوز در بستر تنشهای سیاسی و فرهنگی دستوپا میزند.
واکنشهای جنجالی سیاسیون: از دهباشی تا رسایی و فراستی
در روزهای اخیر، چند چهره سیاسی و فرهنگی مواضع تندی درباره «پیرپسر» اعلام کردند که هر یک بازتابی از تنشهای بین هنر و سیاست در ایران است:
- حسین دهباشی، پژوهشگر و مستندساز، با ادبیاتی بسیار تند در توئیتر خود نوشت: «خاااک بر سر وزیر ارشاد و همهی کارمندان بیغیرت و بیشعورش. خااااک بر سر همهی اون پفیوزهای الدنگ و عوضی و گوسالهای که جلوی این فیلم سراسر لجن و آشغال و استفراغ، را نگرفتند…» این لحن خشونتآمیز و بیسابقه از سوی دهباشی واکنشهای منفی گستردهای در فضای مجازی برانگیخت و کاربران، تناقضگویی و حمایت غیرمنتظره او از سانسور را زیر سؤال بردند.
- امیر سیاح، معاون اقتصادی مرکز ملی فضای مجازی، به جای نقد محتوایی، به شیوهای عجیب اقدام به لو دادن بخشهایی از فیلم در شبکههای اجتماعی کرد تا مخاطبان کمتری به تماشای آن بنشینند.
- حمید رسایی، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس، در صفحه شخصی خود فیلم را متهم به «زدن ولایت پدر و مفهوم خانواده» کرد و از بررسی این اثر در کمیسیون فرهنگی مجلس خبر داد. او همچنین ادعا کرد تماشاگران نیز نسبت به فیلم اعتراض داشتهاند، ادعایی که از سوی مخاطبان و فعالان سینمایی رد شد.
- مسعود فراستی، منتقد سرشناس، فیلم را «یکی از کثیفترین فیلمهای فارسی» خواند و کارگردان را متهم کرد که نتوانسته نقشها را خوب بسازد. او بازی حسن پورشیرازی را نیز نقد کرد.
حمایت صنف سینما و واکنش هنرمندان
در مقابل این هجمهها، صنف کارگردانان سینمای ایران به شدت از «پیرپسر» و کارگردان آن حمایت کرد. بیانیه کانون کارگردانان که توسط ایسنا منتشر شد، حملات علیه فیلم را محکوم کرد و نوشت:
«شرمتان باد، سیه فکران ضد سینما و هنر که چنین تبر بر تن خسته سینمای اجتماعی میزنید. مردم به ویژه نسل جوان از تندرویها عبور کردهاند و سینما را نه به سانسور و توقیف، بلکه به گفتوگو و زندگی واقعی مردم میخواهند.»
همچنین سخنگوی دولت، فاطمه مهاجرانی، در شبکه اجتماعی خود نوشت:
«دیشب در سینما سروش فیلم پیرپسر را دیدم. روایتی جسورانه از زخمی که اگر نبینیمش، درمان نمیشود. هنر قرار نیست همیشه دلنشین باشد، گاهی فقط باید ما را به فکر وادارد.»
رسول صدرعاملی، کارگردان مطرح، نیز در استوری خود نوشت:
«پیرپسر و فیلمهای اجتماعی و مطرح سینمای ایران و خالقان آثار ارزشمند فرهنگی و هنری حذف شدنی نیستند.»
تحلیل و بررسی اثر؛ سینمایی که از سکوت عبور کرد
«پیرپسر» نه فقط یک فیلم اجتماعی، بلکه نمادی از برخورد نسلها، تقابل ارزشها و فضای ملتهب فرهنگی ایران است. این فیلم به نقد مردسالاری سمی، خشونت در خانواده و مشکلات عمیق در روابط بین نسلی میپردازد؛ موضوعاتی که تابو محسوب میشوند و در رسانهها کمتر بازتاب مییابند.
منتقدان سینمایی دیدگاههای متفاوتی درباره این فیلم دارند؛ برخی آن را اثری تاثیرگذار و جسورانه میدانند که بازیهای درخشان بازیگران، به خصوص حسن پورشیرازی، را برجسته کرده است. برخی دیگر معتقدند فیلم در بخشهایی بیش از حد طولانی و ملودراماتیک است و شخصیتپردازیها بعضاً تکراری یا ناپایدار.
از منظر جشنوارههای بینالمللی، «پیرپسر» جایزه بهترین فیلم را در جشنواره روتردام دریافت کرد و به عنوان نقدی جهانی بر مردسالاری شناخته شد.
چرا «پیرپسر» حساسیت سیاسیون را برانگیخت؟
این فیلم در شرایطی اکران شد که سینمای اجتماعی ایران در سالهای اخیر به شدت محدود شده و به حاشیه رانده شده بود. موفقیت غیرمنتظره «پیرپسر» در گیشه و استقبال نسل جوان، نشاندهنده عطش مخاطبان برای قصههایی واقعگرایانه و بیواسطه است.
اما روایت تلخ و بدون تعارف فیلم از خانواده و نظام ارزشی سنتی، برخی جریانهای سیاسی را به واکنشهای تند واداشت؛ آنها این اثر را نشانهای از تخریب خانواده و ارزشهای مذهبی دانسته و خواستار توقف اکران و بررسی آن در کمیسیون فرهنگی شدند.
این برخوردها نه فقط نشاندهنده تنشهای فرهنگی در ایران، بلکه بازتاب تلاش برخی برای کنترل هنر و گفتوگوهای اجتماعی است؛ تلاشهایی که اغلب به قیمت سانسور و محدودیت خلاقیت تمام میشود.
در نهایت اینکه فیلم «پیرپسر» در عین حال که یک اثر هنری و اجتماعی برجسته است، تبدیل به محملی برای کشمکشهای سیاسی و فرهنگی شده است. این فیلم، فضای تازهای برای گفتوگو و نقد اجتماعی در سینمای ایران ایجاد کرده و توانسته صدای نسلهای جدید را به گوش جامعه برساند.
ادامه حمایتها از این فیلم و پشتوانه گرفتن وزارت ارشاد برای اکران آن، میتواند نقطه عطفی در بازگشت سینمای اجتماعی به عرصه عمومی و مقابله با سیاستهای محدودکننده باشد. این رویداد نشان میدهد که هنر، حتی در شرایط سخت، توان مقاومت و پیشروی دارد و میتواند نوری بر واقعیتهای تلخ جامعه بتاباند.
بیشتر بخوانید:
